مقدمه
ایتالیا سرزمینی است با کلبههایی ساکت در دل کوهپایهها، مرغزارهای وسیع، دریاچههایی گردآمده در جام تپهها و کشتزارهایی که به دریای آبی میپیوندند. این سرزمین دو هزار ساله حتی پلینی مهین را به تحسین واداشته بود که «در سراسر زمین سرزمینی بدین زیبایی نیست». در دل همین زیبایی، تمدن اتروسکی بین سالهای ۸۰۰ تا ۵۰۸ ق.م یکی از درخشانترین و مرموزترین فصلهای تاریخ ایتالیا را رقم زد.
سرزمین ایتالیا و زمینه تاریخی
کوههای آپنین همچون ستون فقرات شبهجزیره را میپیماید و کرانههای باختری را از بادهای شمال خاوری حفظ میکند. کوههای آلپ در شمال به نگاهبانی ایستادهاند و دریای مدیترانه کرانهها را میشوید. این سرزمین پاداشی شایسته برای مردمی سختکوش بود.
کوهها هم مرگآور بودند و هم مایه شکوه؛ زلزلهها و آتشفشانها گاه دستاورد قرنها را در خاکستر دفن میکردند، اما گدازه خاک را بارور میساخت. پولوبیوس از فراوانی و ارزانی خوراک در ایتالیای کهن شگفتزده بود.
ریشههای تمدن پیش از اتروسکها
از دوران دیرینهسنگی انسان در دشتهای ایتالیا سکونت داشته است. در دوره نوسنگی نژادی کلهدراز به نام لیگوری و سیکلی سفالینههای زمخت میساختند و مردگان را به گور میسپردند. در حدود ۲۰۰۰ ق.م طوایفی از اروپای مرکزی آمدند و رسم ساخت دهکده بر روی پشتههای سنگی غرقه در آب را آوردند که بعدها به اردوگاههای رومی و کاخهای قرون وسطی راه یافت.
در دره پو این مردم فرهنگ تراماره (کود) را پدید آوردند. در حدود ۱۰۰۰ ق.م آهن را از آلمان فرا گرفتند و فرهنگ ویلانووایی را از ویلانووا نزدیک بولونیا گسترش دادند. سپس در حدود ۸۰۰ ق.م موج تازهای از کوچندگان آمد و یکی از شگفتانگیزترین تمدنهای تاریخ را بنیان نهاد.
اتروسکها؛ مرموزترین تمدن ایتالیا
اتروسکها صد سال یا بیشتر بر روم فرمان راندند و تأثیر عمیقی بر زندگی رومی گذاشتند، اما ادبیات رومی درباره آنها تقریباً خاموش است. تمدن ایتالیایی به عنوان تمدنی دارای خط و کتابت با آنان آغاز میشود. هشت هزار کتیبه و آثار هنری فراوان از آنها باقی مانده، اما زبانشان هنوز به طور کامل رمزگشایی نشده است.
بیشتر مورخان یونانی و رومی معتقد بودند اتروسکها از آسیای صغیر، احتمالاً لیدیا آمدهاند. عناصر دین، پوشاک و هنرشان این نظریه را تأیید میکند.
شهرها، حکومت و اقتصاد
اتروسکها دوازده شهر مهم را در فدراسیونی سست به هم پیوستند که تارکوینی، آرتیون، پروژا و ویی مهمترین آنها بودند. حکومت ابتدا سلطنتی و سپس اولیگارشی بود و بر پایه جامعه فئودالی استوار شده بود.
مهندسان اتروسکی آبراهه و زهکشهای پیشرفته ساختند. از قرن هفتم ق.م مس و آهن استخراج میکردند و در سراسر دریای تیرنه (دریای اتروسکی) تجارت میکردند. در حدود ۵۰۰ ق.م سکههای خود را ضرب کردند.
زندگی روزمره و جایگاه زنان
اتروسکها مردمی کوتاهقد و تنومند با چهرههایی شبیه مردم آناطولی بودند. زنان زیبایی شهره داشتند و جایگاه بلندی در جامعه برخوردار بودند. خویشاوندی از راه مادر تعیین میشد. زنان و مردان موهای بلند داشتند و زیورآلات بسیار دوست میداشتند.
زندگی با ورزشهای مردانه، شکار، مسابقات عرابهرانی، کشتی، مشتزنی و جشنهای پر از میگساری و رقص همراه بود. زنان گاهی برای جهیزیه به روسپیگری روی میآوردند، اما در بسیاری زمینهها قدرت داشتند.
دین و باورهای اتروسکی
بزرگترین خدا تینیا خدای تندر و آذرخش بود. دوازده خدای بزرگ فرمانهای او را اجرا میکردند. مانتوس و مانیا شهریار و شهبانوی جهان زیرزمینی بودند. پیشگویی از جگر گوسفند یا پرواز پرندگان بسیار مهم بود.
اعتقاد به دوزخ قوی بود و روح مردگان به دادگاه جهان زیرزمینی میرفت. قربانی انسان گاهی انجام میشد. مردگان معمولاً در گورخانههای پر از وسایل زندگی پس از مرگ دفن یا سوزانده میشدند.
هنر اتروسکی
هنر اتروسکی تنها بخش شناختهشده تمدن آنهاست. در معماری طاق و طاق ضربی را برای ساختمانهای غیرمذهبی رواج دادند. کوزهها و سفالینههای سیاه قرن ششم ق.م از شور ایتالیایی حکایت دارند.
مفرغکاری در اوج بود. آثار مشهوری مانند مجسمه خطیب و خیمایرا از آنها باقی مانده است. نقاشیهای دیواری گورخانهها صحنههای شادی، جنگ و بزم را نشان میدهند و تأثیر عمیقی بر نقاشی رومی گذاشتند. پیکره معروف آپولون ویی شاهکار هنر اتروسکی است.
سلطه اتروسکها بر روم
در حدود ۶۱۸ ق.م اتروسکها بر رم تسلط یافتند. پادشاهان اتروسکی مانند تارکوینیوس پریسکوس، سرویوس تولیوس و تارکوینیوس سوپر بوس رم را دگرگون کردند. مهندسی، دین، هنر و سازمان نظامی تحت تأثیر آنها قرار گرفت.
در سال ۵۰۸ ق.م آخرین پادشاه اتروسکی (تارکوینیوس مغرور) توسط سنا خلع شد و جمهوری روم آغاز گردید.
نتیجهگیری
تمدن اتروسکی پلی میان گذشته بومی ایتالیا و شکوه روم باستان بود. تأثیر آن بر حکومت، مهندسی، دین، هنر و حتی باورهای دینی روم چنان عمیق است که شناخت روم بدون مطالعه اتروسکها ممکن نیست. این تمدن مرموز هنوز هم رازهای بسیاری برای پژوهشگران دارد.