احیای لاتینی در قرون وسطی
هر عصری عصر خیالپرستی است، زیرا در زندگی بشر تنها نان کافی نیست و خیال مایه اصلی حیات است. قرون دوازدهم و سیزدهم در اروپا رمانتیکتر از بسیاری اعصار بودند. اروپاییان مسیحی موجودات مرموز اساطیری باستان را به ارث برده بودند و حماسه مسیحی را با زیبایی و وحشت خیال خود پذیرفتند. جنگهای صلیبی و افسانههای مشرقزمین هزاران داستان عشقی و تخیلی به وجود آورد.
افزایش ثروت و فراغت، رشد باسوادان، پیشرفت شهرها و طبقه متوسط، پیدایش دانشگاهها و تجلیل از زن در دین و شوالیهگری همه باعث رونق ادب شدند. آثار کلاسیک مانند سیسرون، ویرژیل، هوراس، اووید و سنکا در صومعهها و مدارس خوانده میشد. قرن دوازدهم تقریبا عصر اووید بود.
زبان لاتینی قرون وسطایی و وقایعنگاری
از مطالعه آثار کلاسیک، زبان لاتینی قرون وسطایی پدید آمد که تنوع و جذابیت آن یکی از شگفتیهای ادبی است. قدیس برنار، پیترو دامیانی، آبلار و برتولت اهل رگنسبورگ لاتینی را زنده نگاه داشتند.
رهبانان وقایعنگار به لاتینی مینوشتند و تاریخ صومعهها، معجزات و رویدادهای ملی را ثبت میکردند. کتاب اعمال فرانکها (حدود ۱۱۰۰) جنگ صلیبی اول را توصیف کرد. جفری آو مانمث تاریخ شاهان بریتانیا را نوشت که منبع افسانههای کینگ آرتور، مرلین و جام مقدس شد.
ساکسو گراماتیکوس اعمال دانمارکیها را نوشت که داستان هملت در آن آمده است. تاریخنویسان بزرگی مانند ویلیام آو ممزبری، اوردریکوس ویتالیس، ویلیام صوری و مثیو پاریس آثار مهمی پدید آوردند.
احیای درام
درام کلاسیک پیش از قرون وسطی مرده بود. منبع عمده درام، آیین دعا و نیایش مذهبی بود. مراسم قداس خود نوعی نمایش بود. در جشن کریسمس و عید قیام مسیح، نمایشهای ساده اجرا میشد.
نمایش تصویر آدم (قرن دوازدهم) به فرانسه نوشته شد. نمایشهای مذهبی پیچیدهتر شدند و بیرون از کلیسا روی سکو اجرا میگردیدند. معجزات درباره اعمال قدیسان بود. فارسها نیز مستقلانه رشد کردند. آدام دو لا آل دو نمایش کوچک نوشت.
حماسهها و ساگاها
ادبیات بومی با ترانههای عامیانه آغاز شد و به حماسههایی مانند بیوولف، شانسون دو رولان، نیبلونگنلید و سید رسید. شانسون دو رولان (حدود ۱۱۳۰) داستان رولان در رونسوو را روایت میکند.
در اسپانیا سید حماسه ملی شد. در ایسلند ساگاها غنی بودند. ولسونگاساگا و نیال سوخته از مشهورترین آنها هستند. نیبلونگنلید نیز از این دسته است.
تروبادورها
در اواخر قرن یازدهم در جنوب فرانسه مکتب غزلسرایی تروبادورها پدید آمد که اشرافی، شرکآمیز و ضد مذهبی بود. گیوم نهم دوک آکیتن یکی از پیشگامان بود. الئونور د/آکیتن این سبک را به پاریس و لندن برد.
تروبادورها برای بانوان غزل میسرودند. برنار دو وانتادور، برتران دو بورن و دیگران از مشهورترین آنها بودند. سبک آنها به ایتالیا رسید و زمینه را برای دانته فراهم کرد.
مینهسنگرها
سبک تروبادورها به آلمان رسید و مینهسنگرها (خنیاگران عشق) پدید آمدند. والتر فون در فوگلوایده و ولفرام فون اشنباخ از بزرگان آنها بودند. ولفرام پارتسیفال را سرود.
اولریش فون لیشتنشتاین در تذکره خود به افراط در خدمت به بانو پرداخت. نهضت با فراونلب به پایان رسید.
رمانسها
رمانس جانشین شانسون دو ژست شد. کرتین دو تروا رمانسهای آرتور را نوشت. ولفرام پارتسیفال را به اوج رساند. گوتفرید فون شتراسبورگ تریستان را سرود. اوکاسن و نیکولت داستانی دلپذیر است.
واکنش هجوآمیز
فابلیوها زنان و کشیشان را هجو میکردند. رمان دو رنار مشهورترین آنهاست. رنار روباه با نیرنگ بر شیر پادشاه فائق میآید.
رامشگران (جونگلورها) قصهها را نقل میکردند و نمایشهای مضحک اجرا میکردند. این سبک به ادبیات مردمی کمک کرد.
دانته
دانته (۱۲۶۵–۱۳۲۱) بزرگترین شاعر این عصر است. ویتا نووا عشق به بئاتریچه را روایت میکند. کمدی الاهی او دوزخ، برزخ و بهشت را توصیف میکند و خلاصهای از دانش و ایمان قرون وسطی است.
دانته زبان ایتالیایی را به زبان ادبی تبدیل کرد و میراث ادبی قرون وسطی را به اوج رساند.