مقدمه: بازگشت پاپ به رم و آغاز بحران
گرگوریوس یازدهم سرانجام رم را دوباره به عنوان مقر پاپ برگزید، اما آیا کرسی پاپ در آنجا پایدار میماند؟ مجمع سری انتخاب جانشین او تنها از شانزده کاردینال تشکیل شده بود که فقط چهار تنشان ایتالیایی بودند. مقامات شهرداری رم با عریضهای از کاردینالها خواستند تا پاپی رومی یا دستکم ایتالیایی انتخاب کنند. جمعیتی خشمگین در بیرون کاخ واتیکان گرد آمدند و تهدید کردند که اگر پاپ منتخب رومی نباشد، همه کاردینالهای غیرایتالیایی را خواهند کشت.
کاردینالهای وحشتزده با پانزده رأی موافق در برابر یک رأی مخالف، بارتولومئو پرینیانو، اسقف اعظم باری را به عنوان اوربانوس ششم انتخاب کردند (۱۳۷۸). سپس از ترس جان خود گریختند. اما مردم رم این انتخاب را پذیرفتند.
اوربانوس ششم و آغاز شقاق
اوربانوس ششم با قدرت شدید و گاهی ظالمانه بر رم و کلیسا حکومت کرد. سناتورها و مأموران شهر را تعیین کرد و پایتخت آشفته را به اطاعت و نظم درآورد. کاردینالها را با اعلام قصد اصلاح کلیسا از رأس آن به حیرت انداخت. او در موعظهای عمومی اخلاق کاردینالها و کشیشان عالیمقام را بیپروا محکوم کرد، آنان را از دریافت مقرری منع نمود و دستور داد که هر امری در دیوانخانه بدون حقالزحمه یا هدیه فیصله یابد.
وقتی کاردینالها اعتراض کردند، اوربانوس آنان را «یاوهگو» خواند و حتی به یکی از آنان حمله برد. قدیسه کاترین سیهنایی در نامهای به او هشدار داد که در کارهایش میانهروی کند، اما اوربانوس به این اخطار بیتوجه ماند و اعلام کرد که قصد دارد تعداد کاردینالهای ایتالیایی را افزایش دهد تا اکثریت را در کالج مقدس به دست آورد.
کاردینالهای فرانسوی در آنانی گرد آمدند و انتخاب اوربانوس را به دلیل فشار اوباش رومی باطل اعلام کردند (۹ اوت ۱۳۷۸). کاردینالهای ایتالیایی نیز به آنان پیوستند و روبر ژنوی را به عنوان کلمنس هفتم انتخاب کردند. کلمنس هفتم آوینیون را مقر خود قرار داد، در حالی که اوربانوس در رم باقی ماند. شقاق بزرگ پاپی آغاز شد.
پیامدهای سیاسی شقاق
شقاق بازتابی از رقابت ملیگرایانه بود. فرانسه، ناپل، اسپانیا و اسکاتلند از کلمنس هفتم حمایت کردند، در حالی که انگلستان، فلاندر، آلمان، لهستان، بوهم، مجارستان و پرتغال اوربانوس ششم را به رسمیت شناختند. کلیسا به ابزاری سیاسی در دست قدرتهای رقیب تبدیل شد.
اوربانوس ششم با خشونت شدید با مخالفان خود برخورد کرد. هفت کاردینال را که قصد زندانی کردن او را داشتند دستگیر، شکنجه و اعدام کرد (۱۳۸۵). مرگ او (۱۳۸۹) نیز به مصالحه منجر نشد. بونیفاکیوس نهم جانشین او شد و کلمنس هفتم نیز در آوینیون باقی ماند. پس از مرگ کلمنس، بندیکتوس سیزدهم به پاپی رسید.
تلاش برای پایان شقاق: شوراهای پیزا و کنستانس
در سال ۱۴۰۹ شورای پیزا تشکیل شد. این شورا هر دو پاپ را خلع و آلکساندر پنجم را به پاپی برگزید. اما چون هیچکدام از پاپهای قبلی استعفا ندادند، به جای دو پاپ، سه پاپ بر مسند نشستند.
در سال ۱۴۱۴ شورای کنستانس با حمایت امپراتور سیگیسموند تشکیل شد. این بزرگترین شورای تاریخ مسیحیت بود که هزاران نماینده از سراسر اروپا در آن حضور داشتند. شورا ابتدا یوآنس بیست و سوم (بالداساره کوسا) را خلع کرد. سپس گرگوریوس دوازدهم با تدبیر استعفا داد و بندیکتوس سیزدهم نیز در نهایت خلع شد. در ۱۱ نوامبر ۱۴۱۷، اودونه کولونا به عنوان مارتینوس پنجم انتخاب شد و شقاق بزرگ پاپی پس از ۳۹ سال به پایان رسید.
شورای بال و چالش قدرت شورا بر پاپ
شورای بال (۱۴۳۱) که مارتینوس پنجم آن را فراخوانده بود، پس از مرگ او ادامه یافت. این شورا مجدداً تلاش کرد تا اصل تفوق شورای عام بر پاپ را تثبیت کند. ائوگنیوس چهارم فرمان انحلال شورا را صادر کرد، اما شورا مقاومت کرد و حتی او را خلع و آمادئوس هشتم ساووایی را به عنوان فلیکس پنجم انتخاب کرد.
در فرانسه، مجمع بورژ «پراگماتیک سانکسیون» را تصویب کرد (۱۴۳۸) که کلیسای فرانسه را عملاً مستقل کرد. در آلمان نیز تلاشهایی برای ایجاد کلیسای ملی انجام شد. به نظر میرسید کلیسای رم در حال فروپاشی است.
اتحاد با کلیسای شرقی و نجات ائوگنیوس
با تهدید عثمانیها به قسطنطنیه، امپراتور بیزانس یوحنای هشتم به دنبال اتحاد با رم بود. شورای فرارا-فلورانس (۱۴۳۸-۱۴۳۹) با حضور امپراتور و بطرک یونانی تشکیل شد. پس از بحثهای طولانی، منشور اتحاد دو کلیسا در ۶ ژوئیه ۱۴۳۹ در فلورانس امضا شد.
هرچند این اتحاد در قسطنطنیه مورد استقبال قرار نگرفت و عملاً شکست خورد، اما به ائوگنیوس چهارم کمک کرد تا موقعیت خود را در برابر شورای بال تقویت کند. در نهایت مارتینوس پنجم و ائوگنیوس چهارم با مهارت سیاسی و حمایت امپراتور سیگیسموند، شقاق را پایان دادند، اما قدرت پاپها به شدت آسیب دیده بود.
مؤخره: پیروزی ظاهری پاپ و هزینه سنگین اصلاحات
شقاق پاپی کلیسا را به بحران عمیقی کشاند و آن را به ابزاری سیاسی تبدیل کرد. شوراهای پیزا، کنستانس و بال تلاش کردند تا بحران را حل کنند و قدرت شوراهای عام را بر پاپ تثبیت نمایند. مارتینوس پنجم و ائوگنیوس چهارم با تدبیر سیاسی شقاق را پایان دادند، اما اصلاحات اساسی به تعویق افتاد. پیروزی پاپها هزینه سنگینی داشت: کاهش اعتبار اخلاقی، تقویت گرایشهای ملیگرایانه در کلیساهای محلی، و زمینهسازی برای چالشهای بزرگتر در قرن شانزدهم.