آثار دیگر برنینی
کاردینال شیپیونه بورگزه در پول دادن و سفارش کار به برنینی با اوربانوس رقابت میکرد. برای او ربایش پروزرپینا را ساخت؛ رویایی از عضلات مردانه و نمایی از طرح اندام زنانه. همچنین داوود را نشان داد که آماده میشود فلاخن خود را به سوی جالوت رها کند، و آپولون و دافنه را ساخت؛ تصویری بسیار خیالانگیز از جوانی مردان و زنان. این مجسمهها (که اکنون در گالری بورگزه هستند) باعث شدند برنینی را متهم کنند که سبکی تصنعی دارد و به افراطهایی متمایل است که روی صحنهٔ تماشاخانه معمول است. از خود کاردینال نیز دو نیمتنه مانده که خوشطینتی و خوشخوراکی او را نشان میدهند. اما نیمتنهٔ زیبای کونستانتسا بوئونارلی در موزهٔ ملی فلورانس همچنان جالبتر است: او زنی از همکاران برنینی بود و به گفتهٔ پسر برنینی، چون برنینی سخت شیفتهٔ او بود، او را به صورت سنگ درآورد.
در آثار برنینی، بیش از آثار هنرمندان دیگر، نقایص سبک باروک مشهود است. او بیش از اندازه به احساسات توسل میجست و جنبهٔ نمایشی را از درام، قشنگی را از زیبایی، احساسات را از دلسوزی و حجم را از عظمت تشخیص نمیداد. همچنین حالات شدید چهره را که معمولاً از مختصات نقاشی بود در مجسمهسازی به کار میبرد. گذشته از این، توجه دقیق به جنبههای واقعی گاهی از تأثیر روانی کار او میکاست. او بندرت میتوانست در چهرههای آفریدههایش آرامشی پدید آورد؛ آرامشی که به مجسمههای آتن در دورهٔ پریکلس ارزشی جاویدانه بخشیده است. ولی مجسمهها چرا باید حاکی از آرامش باشند؟ چرا حرکت و احساسات و شور زندگی نباید به مرمر و مفرغ جان ببخشد؟ در مجسمههای سبک باروک این خود حسن است نه قبح که مجسمهها را طوری ساخته باشند که گویی به سنگ احساس دادهاند و آن را به سخن گفتن واداشتهاند. برنینی دستور هوراس را به کار میبست و آنچه را که احساس میکرد نشان میداد: بافت صاف پوست یک دختر، چابکی و سرزندگی جوانان، غمها و زحمتهای رهبران، و تقوا و جذبهٔ مقدسان.
لوور و پایان زندگی
برنینی مدت پنجاه سال بزرگترین معمار عصر خود به شمار میرفت. در سال ۱۶۶۵ (کتاب ۱۶۰۵ چاپ کرده) هنگامی که کولبر و لوی چهاردهم در صدد برآمدند در نقشهٔ لوور تغییراتی بدهند و آن را بزرگتر کنند، از برنینی دعوت کردند که به پاریس بیاید و این کار را به عهده بگیرد. برنینی نیز پذیرفت، ولی نقشهای کشید که اگر زیاد عاقلانه نبود، بسیار خوب بود و با سلیقه و کیسهٔ فرانسویان تناسب نداشت. نمای جدیتر پرو بیشتر مورد پسند افتاد و برنینی مایوس و دلشکسته به رم بازگشت. در این سال (کتاب ۱۶۶۷ میگوید) برنینی خودنگارهای بسیار جالب با گچ از چهرهٔ خود ساخت که اکنون در قصر وینزر نگهداری میشود: حلقههای موی سپید او بر سر بزرگش عقب نشسته، چهرهاش از کار پرچین شده، و چشمان آرامش حالتی ناخوشایند و ترسآور دارد، گویی میبیند راههای افتخار آدمی به کجا رهنمون میشود. ولی برنینی هنوز شکست نخورده بود؛ سیزده سال دیگر با تلاش جدی ساختمان برپا کرد و مجسمه ساخت، در حالی که «هوش او تیز، تصمیمش راسخ، و خشمش شدید بود». وقتی چراغ عمر او خاموش شد (۲۸ نوامبر ۱۶۸۰)، او بیش از دورهٔ رنسانس ایتالیا عمر کرده بود.
چرا ایتالیا فرو افتاد
میلتن، که در سال ۱۶۳۸ از ایتالیا دیدار کرد، گزارش داد که دانشمندان ایتالیایی میپنداشتند عظمت کشورشان با آغاز تسلط اسپانیا و «اصلاحات کاتولیکی» از میان رفته است. شاید انقیاد ایتالیا و سانسور در آنجا به فکر و هنر آسیب زده بود، حال آنکه در اسپانیا، سروانتس و کالدرون و ولاسکز، زیر دستگاه تفتیش عقاید که سختگیرتر بود، نشو و نما کردند. در واقع یک دریانورد پرتغالی بود که به دورهٔ رنسانس ایتالیا پایان داد، نه یک سردار اسپانیایی یا ناظر کتب ممنوعه. واسکو دا گاما راهی آبی به سوی هند یافته بود که، اگرچه طولانی بود، مخارج آن از راههایی که باعث ثروت ونیز و جنووا شد کمتر بود.
بازرگانان پرتغالی و هلندی جانشین تجار ایتالیایی شدند، و منسوجات فلاندر و انگلستان بازار را از دست تجار فلورانسی بیرون آورد؛ و نهضت پروتستان باعث تقلیل مقدار طلایی شد که پیشتر از آلمان و انگلستان به سوی رم سرازیر میگشت.
ایتالیا حتی در انحطاط درخشندگی خود را حفظ کرد. درست است که هنر به پای دورهٔ رافائل و میکلانژ نمیرسید و افکار سیاسی عمق و بیپروایی ماکیاولی را نداشتند، اما از لئو دهم تا سیکستوس پنجم دولتمردی نه تنها دچار انحطاط نشد، بلکه ترقی کرد؛ علم از لئوناردو داوینچی تا گالیله پیشرفت کرد؛ فلسفه از پومپوناتتسی تا برونو به ترقیاتی نایل آمد؛ درام موسیقیایی از پولیتیان تا مونتوردی بهتر شد، و فقط انحطاطی قابل بحث در شعر از آریوستو تا تاسو روی داد. در این میان، ایتالیا، مانند مادری رضاعی، هنر و موسیقی، علم و فلسفه، و شعر و نثر خود را از فراز کوههای آلپ به فرانسه و فلاندر، از راه دریای مانش به انگلستان، و از طریق دریا به اسپانیا میفرستاد.
عظمت و انحطاط اسپانیا، ۱۵۵۶ تا ۱۶۶۵
زندگی در اسپانیا
کسانی که با آثار تاریخنویسان انگلیسی خو گرفتهاند به سهولت فراموش میکنند که، خواه پیش از عزیمت ناوگان شکستناپذیر اسپانیا و خواه پس از آن، اسپانیا بزرگترین، ثروتمندترین و وسیعترین امپراتوری روی زمین بود و خود را در ادبیات برتر از انگلستان عصر الیزابت و در هنر مهمتر از ایتالیای همعصر خویش میشمرد. هنگامی که فیلیپ دوم بر تخت نشست (۱۵۵۶)، خاندان سلطنتی اسپانیا بر اسپانیا، روسیون، فرانش کنته، سبته، اوران، هلند، دوکنشین میلان، پادشاهی ناپل، سیسیل، ساردنی، فیلیپین، هند غربی، قسمت اعظم آمریکای جنوبی، قسمتی از آمریکای شمالی و سراسر آمریکای مرکزی حکم میراند. باید به این متصرفات، پرتغال و مستملکاتش را در آسیا، آفریقا و برزیل افزود؛ همچنین تحتالحمایگی ساووا، پارما و توسکان را ذکر کرد و اتحاد آن دولت را با امپراتوران مقدس روم، که تحت تسلط فردیناند اول، عموی فیلیپ بود، در نظر گرفت. اسپانیا ارتشی مرکب از پنجاه هزار سرباز داشت که به سبب دلاوری و انضباط شهرت بسیار داشتند و تحت رهبری بهترین سرداران عصر بودند. نیروی دریایی آن نیز صد و چهل کشتی بود (به نقل کتاب) و عواید سالانه آن ده برابر عواید انگلستان تخمین زده میشد. سیل طلا و نقرهٔ آمریکا به سوی بندرهای اسپانیا جاری بود. دربار اسپانیا در این زمان مجللترین دربارها، و اشراف آن کشور مغرورترین اشراف جهان بودند. زبان اسپانیایی به وسیلهٔ میلیونها نفر خارج از اسپانیا تکلم میشد، و در بسیاری از کشورها طبقات تحصیلکرده آن را میآموختند، چنانکه در قرن هجدهم زبان فرانسه مورد توجه آنها بود. سبک معماری اسپانیایی شهرهای پنج قاره را زینت میبخشید.
در این زمان اسپانیا هشت میلیون نفر جمعیت داشت و کشاورزی آن در حال انحطاط بود، زیرا زمینها را به چراگاه تبدیل میکردند تا برای تهیهٔ پشم گوسفند پرورش دهند. در حدود ۱۵۶۰ فقط پنجاه هزار کارگر نساجی در کارگاههای تولدو (طلیطله) کار میکردند. تقاضاهای مستعمرات اسپانیا باعث پیشرفت صنایع آن کشور شد، و سویل (اشبیلیه) به صورت یکی از پرهیاهوترین بندرهای اروپا درآمد. مستعمرات نیز به نوبهٔ خود محمولاتی از طلا و نقره به اسپانیا میفرستادند. وفور فلزهای گرانبها باعث افزایش سرسامآور قیمتها شد: در اندلس، در قرن شانزدهم، قیمتها پانصد درصد بالا رفت. دستمزدها نخست بهزحمت به پای مخارج زندگی میرسید و سرانجام بکلی از آن عقب ماند. قسمت بیشتر صنایع در دست موریسکوها یعنی مورهایی بود که به صورت ظاهر مسیحیت را پذیرفته بودند. امور خانگی معمولاً زیرنظر غلامانی بود که ضمن حملات اسپانیاییان به آفریقا یا در جنگهای اسپانیا با کفار اسیر شده بودند. مردم عادی اسپانیا از کار کردن عار داشتند و فیلسوفانه به مقدار کم قانع بودند. در کلبهای خفتن، خود را در آفتاب گرم کردن، گیتار نواختن، و از بیوفایی زیبارویان نالیدن در نظر آنان بهتر از عرق ریختن مانند اسیران یا موریسکوها بود. اخراج موریسکوها از اسپانیا در سال ۱۶۰۹، به انضمام بالا رفتن قیمتها، باعث انحطاط صنعت در این کشور شد.
اخراج کلیمیان در ۱۴۹۲ نقصی در امور بازرگانی و مالی اسپانیا به وجود آورده بود. اهالی جنووا به صورت عاملان عمده تجارت خارجی اسپانیا درآمدند. از آنجا که دولت اسپانیا در دست اشرافی بود که در سیاست و جنگ بیش از امور اقتصادی مهارت داشتند، ثروت آن کشور متکی بر طلایی بود که از خارج وارد میشد. تا مدتی، ضمن آنکه مردم در فقر و فاقه میزیستند، دولت بتدریج ثروتمندتر شد. ولی قسمتی از آن ثروت صرف امور جنگی میشد، و قسمت دیگر به کیسهٔ بازرگانان خارجی که تجارت اسپانیا را در دست داشتند سرازیر میشد، تا آنکه دولت نیز مثل مردم به فقر و تهیدستی گرفتار آمد. اسپانیا بارها (۱۵۵۷، ۱۵۷۵، ۱۵۹۶، ۱۶۰۷، ۱۶۲۷، ۱۶۴۷) از پرداخت قرضهای خود امتناع کرد، یا وامدهندگان را مجبور ساخت که آنها را به وام جدیدی تبدیل کنند. بر اثر این بحرانهای مالی بود که اسپانیا مجبور شد علیه هانری دوم در سال ۱۵۵۹، علیه هانری چهارم در ۱۵۹۸ و علیه هلند در ۱۶۰۹ وارد جنگ شود. در تاریخ باید بانکدار را جستجو کنیم، نه زن را.
در اسپانیا کشیشان را نیز باید مسئول وقایع بدانیم. مذهب در هیچ نقطهای از جهان تا این اندازه بر مردم، و بنابراین بر امور دولتی، تسلط نداشت. اسپانیا نه تنها نهضت اصلاح دینی را نپذیرفت، بلکه رنسانس را نیز، جز در لحظهٔ کوتاهی که تحت تأثیر اراسم قرار گرفت، قبول نکرد، و ضمن تجدد، در حال قرون وسطایی ماند و از این وضع راضی بود. مردم فقیر از دیدن ثروت کلیسا به خود میبالیدند. همه افراد، از پادشاه، که کاتولیکتر از پاپ بود، تا راهزنانی که هرگز مدالهای مذهبی را از خود جدا نمیکردند و بدون سکاپولار دیده نمیشدند، پارسا و پرهیزگار بودند.