دون کارلوس
افسانه، ادبیات و ترحم باعث شده است که نخستین پسر فیلیپ بیش از خود او معروف شود. کارلوس مزاجی ضعیف داشت و در معرض تب نوبه، مالیخولیا، خشم و غرور بود، ولی در بخشندگی اسراف میکرد و به وضعی وحشیانه دلیر بود. روزی پدربزرگ خود شارل پنجم را به شوخی ملامت کرد که چرا از موریس دو ساکس در نبرد اینسبروک گریخته است (۱۵۵۲) و گفت: «ولی من هرگز نمیگریختم!» اگرچه هنگام تهیهٔ مقدمات عهدنامهٔ کاتو کامبرزی مقرر شده بود که الیزابت دو فرانس به عقد کارلوس درآید، ضمن امضای آن فیلیپ، که بر اثر مرگ ماری تودور بدون همسر مانده بود، آن شاهزاده خانم را به زنی گرفت تا فرانسه را از دوستی با انگلستان باز دارد و توجه آن کشور را معطوف به اسپانیا کند. سال بعد (۱۵۶۰) عروس به مادرید آمد، و کارلوس با مشاهدهٔ زیبایی محجوبانهٔ او، شاید از حقی که پدرش به خود اختصاص داده بود خشمگین شد، ولی دلیلی نیست که نشان دهد میان او و این ملکهٔ چهاردهساله رابطهای عاشقانه وجود داشته است.
شیلر، آلفیری، آتوئی، ماری ژوزف شنیه و خوان پرث ده مونتالوان نمایشنامههایی دربارهٔ دون کارلوس نوشتهاند.
کارلوس، با آنکه بیمار بود، رسماً به عنوان ولیعهد معرفی شد. در سال ۱۵۶۱ او را به دانشگاه آلکالا فرستادند. وی در آنجا از پله بر زمین افتاد، سرش شکست و دچار سرسام شد. وسالیوس، پزشک معروف، جمجمهٔ او را عمل کرد و جانش را نجات داد. ولی مردم عقیده داشتند بهبود او بر اثر استخوانهای راهبی مقدس از فرقهٔ فرانسیسکنها صورت گرفته است (که یک قرن پیش مرده بود)، و میگفتند این استخوانها را از قبر بیرون آورده و در کنار شاهزاده نهادهاند. فیلیپ، ضمن نقاهت طولانی فرزند، در آلکالا ماند و بیشتر اوقات خود را کنار بستر او گذراند. سپس کارلوس را به مادرید بردند و او آنجا به اندازهٔ کافی نیرو گرفت و توانست در نزاعهای خیابانی علیه مردان و زنان، به اشراف جوان بپیوندد. بیدادگریهای او باعث تقویت این سوظن شد که افتادن او ممکن است به طور علاجناپذیری به مغزش صدمه زده باشد.
فیلیپ از اینکه کارلوس با شورشیان هلند همدلی میکرد ناراحت بود. هنگامی که آلوا به مقام فرماندهی در هلند منصوب شد، کارلوس اعتراض کرد و گفت این مقام باید به او تفویض شود، و آلوا را از رفتن به آنجا منع کرد، و وقتی دوک اصرار ورزید، با شمشیر آخته به او حمله برد. ظاهراً این شاهزاده تا مدتی در این فکر بود که به هلند بگریزد و خود را در راس شورشیان قرار دهد. فیلیپ چند تن از وزیران را، با وجود اکراه آنها، مأمور کرد که مواظب رفتار او باشند. کارلوس نقشههایی به منظور فرار طرح کرد، کسانی را برای گردآوری پول به اطراف اعزام کرد و ۱۵۰٬۰۰۰ دوکا (به نقل کتاب) فراهم آورد؛ بعد دستور داد هشت اسب برای فرار او آماده کنند (ژانویه ۱۵۶۸). وی قصد خود را با دون خوان اتریشی در میان نهاد و او نیز پادشاه را از فکر فرزند آگاه ساخت. فیلیپ چون میترسید پسرش در فرار از اسپانیا از طرف الیزابت ملکهٔ انگلستان و ویلیام خاموش به عنوان رقیبی برای خلع او از سلطنت مورد استفاده واقع شود، دستور داد شاهزاده را تحت مراقبت شدید قرار دهند، و چون کارلوس تهدید کرد که به خود آسیب خواهد زد، او را از حمل اسلحه محروم ساخت و در قصر سلطنتی مادرید محبوس کرد.
تا اینجا رفتار فیلیپ قابل دفاع بود. ولی در این هنگام تعصب موجب تشدید این تراژدی شد. پادشاه که فرزند را بدعتگذار پنداشته بود، دستور داد هیچ کتابی جز کتاب دعا و چند کتاب درسی مخصوص عبادت در اختیار او نگذارند. کارلوس به کتابها پشت پا زد و از رعایت هر گونه امر مذهبی چشم پوشید. کشیشی به او اخطار کرد که دستگاه تفتیش افکار ممکن است بخواهد در مورد مسیحی بودن او تحقیق کند. سلامت شاهزاده در حبس درهم شکست؛ و او پس از آنکه آخرین مراسم مذهبی را بجا آورد و پدر خود را بخشید، در بیست و سه سالگی درگذشت (۲۴ ژوئیه ۱۵۶۸). آنتونیو پرث، دشمن تبعیدی فیلیپ، پادشاه را به مسموم کردن کارلوس متهم ساخت. بیشتر اروپاییان این اتهام را قبول داشتند، ولی تحقیقات بعدی بطلان آن را نشان داده است. دایرهالمعارف بریتانیکا میگوید در واقعهٔ دردناک حبس و مرگ دون کارلوس، «فیلیپ شرافتمندانه رفتار کرد» (جلد ۱۷؛ نیز مارتین هیوم، «اسپانیا، عظمت و اضمحلال آن»؛ و دیویس، «قرن طلایی اسپانیا»). اما شدت و خشونتی که در زندانی ساختن آن جوان به کار رفت یکی از نقاط تاریک پیشینهٔ فیلیپ به شمار میآید.
دون خوان اتریشی
رفتار او با برادر ناتنیاش، دون خوان اتریشی، سایهای دیگر بر تصویر وی میافکند. این جوان، که فرزند نامشروع شارل پنجم و باربارا بلومبرگ بود، ظاهراً فیلیپ را به اعجاب وامیداشته و حس حسادت او را تحریک میکرده است. با این وجود، فیلیپ او را به مقام شاهزادگی رسانید و مأمورش کرد علیه دریازنان الجزایر لشکرکشی کند. خوان بخوبی از عهدهٔ این کار برآمد. سپس فیلیپ او را فرماندهٔ نیروی زمینی کرد و علیه موریسکوهای شورشی غرناطه به جنگ فرستاد، و خوان این بار نیز بدون ترحم یا اتلاف وقت وظیفه خود را به پایان رساند. آنگاه فیلیپ او را، که در این هنگام جوانی بیست و چهار ساله بود، به عنوان دریاسالار نیروی دریایی در «آخرین جنگ صلیبی» علیه ترکان عثمانی فرستاد. خوان آنها را در لپانتو شکست داد و قهرمان مسیحیت شد. وی چنین احساس میکرد که شایستگی سلطنت را دارد؛ و وقتی از طرف فیلیپ به عنوان فرمانروای هلند منصوب شد، دلآزرده گشت.
ماجرای آنتونیو پرث
این پادشاه ساکت، که در نتیجهٔ غرور هرگز حاضر نمیشد رفتار خود را در معرض داوری مردم بگذارد یا از آن دفاع کند، در واقعهٔ غمانگیز دیگری مورد ملامت شدید واقع شد. فیلیپ شخصی عادی ولی زیرک و باذوق به نام آنتونیو پرث را، که میگفتند فرزند نامشروع دوست صمیمی او، روی گومث (شاهزاده ابولی) است، به عضویت شورای سلطنتی درآورده بود. هنگامی که گومث درگذشت (۱۵۷۳)، پرث محرم اسرار و شاید عاشق آنا ده مندوزا شد که شاهزاده خانم ابولی و زنی دسیسهگر بود. میگفتند خود فیلیپ یازده سال قبل از آن با این زن زیبای یکچشم رابطه داشته است، ولی شاید تاریخ به این قضیه جنبهای عاشقانه داده باشد. پرث درصدد برآمد که با او توطئههایی بچیند تا هر دو در نتیجه دسترسی به اسرار دولتی فایدهای ببرند. هنگامی که خوان داسکوبدو تهدید کرد گفتگوهای مشکوک آن دو را افشا خواهد کرد، پرث فیلیپ را متقاعد ساخت که اسکوبدو توطئهای چیده است، و پادشاه به پرث اجازه داد که اسکوبدو را از میان ببرد. پرث مدت شش ماه این اجازه را نزد خود نگاه داشت و سپس آن را اجرا کرد و فیلیپ را غرق تعجب و پریشانی ساخت؛ سال بعد (۱۵۷۸) فیلیپ با خواندن نامههای پنهان دون خوان اتریشی به بیگناهی اسکوبدو پی برد، پرث را دستگیر کرد و شاهزاده خانم را در قصرش زندانی ساخت. پرث در نتیجهٔ فشار به گناه خود اعتراف کرد و حاضر شد مبلغ ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ «ماراودی» (سکهٔ طلایی رایج میان مسلمانان اسپانیا در قرون یازدهم و دوازدهم میلادی که نامش از «مرابطون»، سلسلهای در مراکش و جنوب اسپانیا، گرفته شده) را به خزانه بازگرداند، اما با کمک زن خود به آراگون گریخت و در آنجا دستگاه تفتیش، بنا به توصیه فیلیپ، وی را به اتهام بدعتگذاری تعقیب کرد.
پرث از آنجا به فرانسه گریخت، گرفتاری خود را معلول عشق دیرین پادشاه نسبت به شاهزاده خانم ابولی اعلام کرد، ضعف نظامی و مالی اسپانیا را به اطلاع دولتهای فرانسه و انگلستان رسانید و اسکس را بر آن داشت که به کشتیها و سواحل اسپانیا حمله کند. پرث، پس از آنکه بارها بیهوده کوشید مورد عفو فیلیپ سوم قرار گیرد و بدو پناه ببرد، در سال ۱۶۱۱ در پاریس درگذشت.
پادشاهی پشت میز
فیلیپ حق داشت نصیحت پدر را در مورد عدم اعتماد به همکاران بپذیرد. اشراف، مانند اعیان فرانسه، نسبت به قدرت پادشاه حسادت میبردند و از توطئه علیه او ابا نداشتند. فیلیپ نیز میان آنها تفرقه میانداخت. گزارشهایی دربارهٔ عقاید مختلف آنان دریافت میکرد و سپس تصمیم خود را میگرفت؛ و چون به زیردستان خود اعتماد نداشت، شخصاً جزئیات همهٔ کارها از قبیل سیاست پاپ، امور عمومی، معایب محلی، پلها و راهها، لایروبی رودخانهها به منظور کشتیرانی در آنها، تأسیس کتابخانهها، و اصلاح و تدوین قوانین اسپانیا را زیرنظر گرفت و دستور داد وضع جغرافیایی، تاریخی و آماری آن کشور را بررسی کنند. در این باره پانزده جلد کتاب منتشرنشده موجود است. گذشته از این، چون بیش از آنچه در وسع او بود کار تقبل میکرد، ناچار به مسامحه و تعلل گرایید، و از این رو میگفت اگر حل بسیاری از مسائل را با تصمیم قاطع به تاخیر اندازند، از ضرورت و اهمیت آنها کاسته میشود. در بعضی موارد، مثلاً در مورد هلند، هنگامی که او مشغول مطالعهٔ جوانب کار بود یا از بررسی آنها اجتناب میکرد، سیر حوادث به زیان او تمام شد. فیلیپ در «حجره» سلطنتی با دست خود تمام دستورهای لازم را برای نمایندگان خود در اقطار جهان مینوشت. به عقیدهٔ او، پادشاه میبایستی دارای قدرت استبدادی باشد. از این رو توجهی به مجامع ایالتی جز مجمع آراگون نداشت و فرمانها و حتی احکام سخت را بدون محاکمهٔ علنی صادر میکرد، و استبداد خود را بدین وسیله توجیه میکرد که تنها با این طریقه میتواند فقیران را از تعدی توانگران برکنار دارد.