مذهب در خدمت دولت
فیلیپ ضمن استبداد خود، و در میان اروپایی که تقریباً به کلی فاسد بود، کارمندانی تربیت کرد و قاضیانی پرورد که نسبتاً باکفایت و عادل بودند.
این پادشاه، اگرچه کلیسا را سازندهٔ اخلاق و محافظ پادشاه میدانست، مانند هنری هشتم و الیزابت اول (فرمانروایان انگلستان) مذهب را در اسپانیا تابع دولت ساخت. فیلیپ به اندازهای به وحدت مذهبی به عنوان یکی از ارکان حکومت اهمیت میداد که میگفت: «سلطنت نکنم بهتر است تا اینکه پادشاه بدعتگذاران باشم.» وی چون تصور میکرد موریسکوها ضمن پذیرفتن آیین کاتولیک هنوز مراسم اسلام را به جا میآورند، دستوری صادر کرد (۱۵۶۷) و به موجب آن مراسم اسلامی، استفاده از زبان عربی و داشتن کتابهای عربی را ممنوع کرد. موریسکوها سر به شورش برداشتند (۱۵۶۸)، ناحیهای وسیع در جنوب غرناطه را به تصرف درآوردند، به مسیحیان و کشیشان حمله کردند و زنان و کودکان را در ازای دریافت باروت و توپ به عربهای شمال آفریقا فروختند.
پس از دو سال خونریزی رقابتآمیز، قوای دولتی شورش را سرکوب کردند. موریسکوها را از ایالت غرناطه بیرون راندند، آنها را در میان جوامع مسیحی در کاستیل پراکنده کردند، کودکان آنها را در خانههای مسیحیان گذاشتند و آنها را مجبور کردند که به مدرسه بروند؛ برای نخستین بار بود که در اروپا چنین وضعی پیش میآمد. فیلیپ، که مشغول جنگ با ترکان عثمانی بود، تصور میکرد موریسکوهای والانس و کاتالونیا با دشمن رابطه دارند، ولی به اندازهای گرفتار بود که حل مرحلهٔ آخر این مشکل را به جانشین خود واگذاشت.
لپانتو
پدر او دفاع از مسیحیت را در مقابل اسلام به عنوان یکی از سیاستهای عمدهٔ سلسلهٔ هاپسبورگ برای او به ارث نهاده بود. وی در سال ۱۵۷۰ با ونیز و پاپ در اتحادی مقدس به منظور پایان دادن به تسلط ترکان عثمانی بر دریای مدیترانه شرکت کرد. ضمن آنکه فیلیپ نقشه میکشید و سه متفق مشغول گردآوری کشتی بودند، قبرس به تصرف دشمن درآمد. تا تابستان ۱۵۷۱، آنها ۲۰۸ کشتی، ۵۰٬۰۰۰ ملاوان و ۲۹٬۰۰۰ سرباز فراهم آورده بودند (به نقل کتاب).
سپس در سر هر کشتی صلیبی نهادند، برای پرچمها برکت طلبیدند، دستهجمعی سرود مذهبی خواندند، و دریاسالار جوان ندایی به منظور جهاد در داد و گفت: «مسیح سردار شماست و شما به خاطر صلیب میجنگید.» در ۱۶ سپتامبر ۱۵۷۱ (تاریخ کتاب؛ معمولاً این نبرد را ۷ اکتبر میدانند) کشتیها بر دشمن غلبه کردند و به تسلط او بر دریای مدیترانه پایان دادند. از آنجا که اسپانیا بیش از دیگران کشتی و سرباز تهیه کرده بود، افتخار نبرد لپانتو نصیب دون خوان و پادشاه شد؛ فیلیپ به اوج عظمت خود نزدیک شد، ولی وقتی به آن رسید که پرتغال را به ارث برد (۱۵۸۰) و آن کشور را، که از لحاظ سوقالجیشی اهمیت داشت، به متصرفات وسیع خود افزود.
هلند، فرانسه و ناوگان
تنها موضوعی که برای او باقی ماند مسئلهٔ هلند بود. وی شنیده بود که کولینی، رهبر پروتستانها، شارل نهم پادشاه فرانسه را (کتاب «شارل دوم» مینویسد؛ نام را اصلاح کردهام) تقریباً متقاعد کرده است که فرانسه باید به شورشیان بپیوندد، و از این موضوع سخت برآشفته بود. هنگامی که خبر رسید شارل نهم پروتستانها را در کشتار سن بارتلمی از میان برده است، فیلیپ شاد شد و در تصمیم خود علیه هلندیان بیشتر پافشاری کرد. از این رو موجبات مرگ ویلیام خاموش را فراهم ساخت (ادعای کتاب)، ولی کوشید دوستی هانری دو ناوار را با پول به دست آورد. اما هانری توجهی به او نکرد، و فیلیپ به خاندان گیز و اتحادیهٔ کاتولیک پول داد و به فکر آن افتاد که دختر خود را ملکهٔ فرانسه کند تا فرانسه و اسپانیا به کمک یکدیگر هلندیان را شکست دهند، ماری استوارت را بر تخت انگلستان بنشانند و در همهجا به حیات مذهب پروتستان خاتمه دهند. هنگامی که الیزابت برای هلندیان کمک فرستاد (۱۵۸۵) و ماری استوارت را به قتل رسانید (۱۵۸۷)، فیلیپ، پس از آنکه سالها حملهٔ کشتیهای انگلیسی بر سفاین، سواحل و ذخایر اسپانیا را با خونسردی و از راه سیاست تحمل کرد، در صدد جنگ برآمد و برای تجهیز کشتیها دولت خود را دچار ورشکستگی ساخت.
همهٔ مردم اسپانیا با این عمل موافقت کردند، برای پیروزی او دعا خواندند، و احساس کردند که سرنوشت آن کشتیها تاریخ اروپا را تغییر خواهد داد.
فیلیپ این شکست ننگآمیز را با خونسردی ظاهری تحمل کرد و گفت آن کشتیها را برای مبارزه با مردان و نه با بادها فرستاده است (کشتیهای اسپانیایی عمدتاً در طوفان از بین رفتند). با آنکه وی ده سال دیگر زنده ماند و نبرد را ادامه داد، آن واقعه روحیهاش را خراب کرد؛ و یک قرن طول کشید تا اسپانیا به شکست خود اعتراف کند. وی به دشواری میتوانست باور کند که خداوند، پس از سی سال مبارزه به خاطر مذهب، او را رها کرده باشد. با این وجود، ممکن است سرانجام به این حقیقت تلخ پی برده باشد که پس از آنکه ملت خود را بر اثر فشار مالیات فقیر کرد، در همه چیز، به استثنای تصرف تصادفی پرتغال و دفع موقتی حملهٔ ترکان عثمانی (که تونس را دوباره تسخیر کرده بودند و بتدریج قدرت خود را باز مییافتند)، با ناکامی روبهرو شده است. هانری چهارم در فرانسه به سوی پیروزی پیش میرفت؛ هلندیان به طرزی آشتیناپذیر در حال عصیان بودند؛ پاپ حاضر نبود پشیزی برای مخارج کشتیهای اسپانیا بپردازد؛ مذهب پروتستان در شمال اروپا، که رو به ترقی بود، پیشرفت میکرد؛ انگلستان بر دریاها و پس از مدتی کوتاه بر آمریکا و مشرق تسلط مییافت؛ و آن زن شرور شگفتانگیز، یعنی الیزابت، هنوز بر تخت بیدخوردهاش نشسته و بیش از سایر فرمانروایان عصر خویش سلطنت کرده بود.
پایان زندگی
محرومیت، تنهایی و بیماری خواری این پادشاه را، که روزگاری مغرور و بیپروا بود، فراهم آورد. زن چهارمش در ۱۵۸۰ درگذشته بود؛ از سه فرزندی که این زن به دنیا آورده بود، تنها یکی، آن هم جوانکی میانهحال، باقی مانده بود که میبایستی وارث نخستین امپراطوری وسیعی شود که خورشید در آن هرگز غروب نکرده بود. مردم هنوز به فیلیپ، باوجود اشتباهات و شکستهایش، احترام میگذاشتند و اطمینان داشتند که به خاطر موضوعی مقدس زحمت کشیده و در صحنهٔ سیاست بیوجدانتر از دشمنان خود نبوده است، و، بیآنکه او را ملامت کنند، بدبختی خود را، که معلول سیاست اقتصادی، مالیاتی و شکستهای او بود، تحمل میکردند. در پایان عمر، آخرین ارث پدرش، یعنی نقرس، اعضای او را درهم فشرد و باعث فلج وی شد. یک چشم او در نتیجه آب مروارید معیوب شد، و زخمهای زنندهای بر روی پوستش پدید آمدند. در ماه ژوئن ۱۵۹۸، او را با تخت روان به اسکوریال بردند و وی را در همان اتاق مورد پسندش گذاشتند، تا از پنجرهٔ آن بتواند محراب بلند کلیسا را ببیند.
مدت پنجاه و سه روز در رنج ماند و این رنج را، به امید آنکه خداوند ایمان او را بآزماید، تحمل کرد و آن ایمان را تا پایان هولناک عمر خود حفظ کرد. در این مدت صلیبی را در آغوش میفشرد و میبوسید و دعا میخواند. آنگاه، به عنوان آخرین عمل خیر زندگی خویش، دستور داد چند تن از زندانیان را رها کنند. سپس به دنبال پسر خود فرستاد و به او نصیحت کرد که همیشه رحیم و عادل باشد، و به او تذکر داد که پایان خوارکنندهٔ قدرت دنیوی را مشاهده کند. رنج و عذاب او در ۱۳ سپتامبر ۱۵۹۸ پایان پذیرفت.
فیلیپ مساعی خود را با هوش و فراستی، که در نتیجهٔ تربیت مخصوصی محدود شده بود و برای امپراطوری او کفایت نمیکرد و متناسب با مسئولیتهای متعدد او نبود، به کار برد. معلوم نیست که ایمان او غیرواقعی بوده باشد. فقط احساس میکنیم که او مانند پیروان سایر مذاهب آن عصر متعصب و بیرحم بود و ایمانش، در حالی که باعث تیرگی و بدبختی ملت او شد، از شدت فقر و فاقه آنان کاست و غرور وی را افزایش داد. ولی او آن دیوی نبود که قلم دشمنان تصویر کرده بود. این پادشاه به عقیدهٔ خودش مانند هر یک از فرمانروایان آن قرن (به استثنای هانری چهارم) عادل و بخشنده بود. در زندگی زناشویی خویش عفیف بود و خانواده خود را دوست میداشت و مورد علاقهٔ شدید آنها بود، و اگر آنان با او مخالفت میکردند، خونسردی خود را از دست نمیداد؛ در سختی دلیر بود و کارها را به دقت انجام میداد. فیلیپ دین میراث فراوان و بدبختکنندهٔ خود را بخوبی ادا کرد.
فیلیپ سوم، ۱۵۹۸ تا ۱۶۲۱
وارث او، فیلیپ سوم، کاملاً با او مغایرت داشت. پدرش با مشاهدهٔ تنبلی فرزند و عدم مالاندیشی او لب به شکایت گشوده و گفته بود: «خداوند، که اینهمه سرزمین به من عطا فرموده، پسری به من نداده است که بر آنها فرمانروایی کند.» فیلیپ سوم، که در این هنگام بیست سال بیشتر نداشت، از پدرش پارساتر بود، و شایع بود که حتی گناه کوچکی مرتکب نشده است. وی خجول و مطیع بود و اصلاً شایستگی فرماندهی نداشت، و از این رو زمام حکومت را به دست فرانسیسکو گومز ده ساندووال ای روخاس، دوک لرما، رها کرد.
دوک لرما مردی خیرخواه بود، زیرا تقریباً همهٔ خویشان خود را به مناصب پرسود رسانید. ولی از خود نیز غافل نبود و ضمن بیست سال حکومت در مقام صدر اعظمی چنان ثروتی اندوخت که مردم از روی خشم آن را بالغ بر ۴۴٬۰۰۰٬۰۰۰ دوکا میدانستند (به نقل کتاب). اما برای خزانه نیز وجوهی اندوخت و با آن دو دسته کشتی جنگی علیه انگلستان به راه انداخت (سالهای ۱۵۹۹ و ۱۶۰۱)، ولی هر دو در نتیجهٔ باد نامساعد درهم شکستند. دوک لرما به اندازهای عقل سلیم داشت که از تمایلات صلحجویانهٔ جیمز اول استقبال کند، و میان انگلستان و اسپانیا، پس از نوزده سال جنگ، عهدنامهٔ صلح به امضا رسید (۱۶۰۴). جنگ با هلند همچنان ادامه یافت و باعث خروج طلاهایی شد که از آمریکا وارد میشد. دوک لرما نمیدانست که با عواید کشور فرسودهاش چگونه نیازمندیهای سرداران گرفتار و مخارج شخصی خود را تامین کند؛ و چون میدانست امتناع بیشتر در شناختن استقلال هلند سودی نخواهد داشت، با این کشور آتشبسی برای مدت دوازده سال منعقد کرد (۱۶۰۹).
اما اقدام بعدی او مانند جنگ مستلزم مخارج بود. دوک لرما اهل والانس بود که سی هزار خانوادهٔ موریسکو در آن میزیستند. وی، در نتیجهٔ تعصب خویش، از این کشاورزان و صنعتگران، که بر اثر کوشش و صرفهجویی خود متمول شده بودند و در میان عیسیان فقیر ولی مغرور زندگی میکردند، تنفر داشت؛ و میدانست که این مسلمانان مسیحیشده هنوز خاطرهٔ تلخ آزار و تعقیب خود به وسیلهٔ فیلیپ دوم را از یاد نبردهاند، و با مسلمانان آفریقا، ترکان عثمانی و هانری چهارم، پادشاه فرانسه، که امیدوار بودند به موقع خود در اسپانیا شورشهایی برانگیزند، روابط خیانتآمیز دارند. میگفتند موریسکوها وظایف خود را نسبت به کشور خویش به جا نمیآورند، زیرا شراب نمینوشند و زیاد گوشت نمیخورند، و از این رو همهٔ مالیاتی که بر این کالاها بسته شده بود تقریباً بر مسیحیان اسپانیا تحمیل میشد.