اخراج موریسکوها
سروانتس نگران بود که موریسکوها، که بهندرت مجرد میماندند، فرزندان بیشتری داشته باشند و بر «مسیحیان قدیمی» اسپانیا چیره شوند. خوان د ریبرا، اسقف اعظم والنسیا، در ۱۶۰۲ یادداشتهایی به فیلیپ سوم تقدیم کرد و خواست همهٔ موریسکوهای بالای هفت سال اخراج شوند. او گفت مصیبتهایی که بر اسپانیا آمده، از جمله نابودی ناوگان در جنگ با انگلستان، مجازاتی است که خداوند به سبب ماندن «کافران» در این کشور مقرر کرده است. به گفتهٔ او باید این مسیحیان ظاهری را بیرون راند، یا بر کشتیها به کار گماشت، یا به آمریکا فرستاد تا چون بردگان در معادن کار کنند.
با وجود هشدارهای پاپ و اعتراض مالکانی که از اجارهٔ زارعان موریسکو سود میبردند، دوک لرما در ۱۶۰۹ فرمانی صادر کرد که همهٔ موریسکوهای والنسیا باید ظرف سه روز سوار کشتیهای تعیینشده شوند و به آفریقا بروند و فقط آنچه را بر پشت میتوانند برد با خود ببرند. صحنههایی که ۱۱۷ سال پیشتر هنگام اخراج یهودیان دیده شده بود تکرار شد. خانوادههای پریشان ناچار شدند دارایی خود را با زیان سنگین بفروشند و سپس با رنج بسیار پیاده راهی بندرها شدند. اموال برخی در راه به غارت رفت و گروهی کشته شدند؛ و آنان که به آفریقا رسیدند از دیدن سرزمینی مسلمان شاد شدند.
اما به نقل کتاب، دو سوم آنان بر اثر قحطی یا حمله مسیحیان از میان رفتند. در زمستان ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۰ موریسکوهای دیگر ایالتهای اسپانیا نیز اخراج شدند. به گفتهٔ کتاب رویهمرفته چهارصد هزار تن از کوشاترین ساکنان اسپانیا از کشور رانده شدند و اموالشان ضبط شد. مردم این کار را افتخارآمیزترین اقدام دولت میشمردند و اسپانیاییهای سادهدل گمان داشتند که اکنون خداوند از راندن کافران خشنود شده و روزگار بهتری آغاز خواهد شد. پولی که از ضبط اموال به دست آمد درباریان را راضی کرد: لرما ۲۵۰٬۰۰۰ دوکا، پسرش ۱۰۰٬۰۰۰ دوکا، و دختر و دامادش ۱۵۰٬۰۰۰ دوکا به جیب زدند (به نقل کتاب).
پایان فیلیپ سوم
تا ۱۶۱۸ طمع و بیپروایی لرما، اسراف شاه و درباریان، رشوهخواری کارمندان و آشفتگی اقتصادی ناشی از اخراج موریسکوها اسپانیا را به جایی رسانده بود که حتی شاه بیکار نیز ضرورت تغییر را حس کرد. او در تصمیمی ناگهانی لرما را برکنار کرد، اما پسر او، دوک اوسدا، را به صدارت گماشت. لرما با نزاکت کناره گرفت، کاردینال شد و هفت سال دیگر در پارسایی و ثروت زیست. در ۱۶۲۱ شورای کاستیل به شاه هشدار داد که مالیاتهای سنگین کشور را یکسره ویران خواهد کرد و از او خواست در هزینههای خود صرفهجویی کند. شاه پذیرفت، اما بعد سفری رفت که با خرج هنگفت تمام شد. او در همان سال درگذشت و برای پسرش کشوری پهناور و ضعیف، حکومتی فاسد و ناکارآمد و مردمی فقیر، گداصفت و دزدپیشه به ارث گذاشت. در روزگار او اشراف نیز از سر غرور حاضر به پرداخت مالیات نبودند و کلیسایی شکل گرفته بود که نیروی اندیشه و اراده را از مردم میگرفت و از خرافهپرستی آنان برای گردآوری ثروت بهره میبرد.
فیلیپ چهارم، ۱۶۲۱ تا ۱۶۶۵
پسر فیلیپ سوم جز در اسراف در همه چیز با پدر فرق داشت. سیمای او را از تصویرهای فراوانی میشناسیم که ولاسکز از او کشیده است. در موزهٔ متروپولیتن نیویورک تصویری از او در نوزدهسالگی (۱۶۲۴) هست که جوانی خوشاندام و موطلایی را نشان میدهد که در همان سن رو به فربهی است. در گالری ملی لندن تصویری از بیستوهفتسالگی او جوانی بانشاط و گستاخ را نشان میدهد و تصویر دیگری از پنجاهسالگی که پیداست نیرومند و اهل اندیشه بوده است. در پرادو او را در پنج مرحلهٔ شکوه و پیری میبینیم؛ تصویرهایی نیز در فلورانس، تورین، وین و سینسیناتی هست و میتوان گفت نیمی از عمرش را در کارگاه ولاسکز گذرانده است. اما این تصویرها فقط جنبههای رسمی او را نشان میدهند و او در واقع اینهمه باوقار و مغرور نبود؛ اگر در تصویرهایی که ولاسکز از فرزندان این پادشاه کشیده دقت کنیم، شاید او را مهربانتر بیابیم و احتمالاً فرزندانش را، مثل خود ما، بیش از اندازه دوست میداشت.
فیلیپ چهارم مردی مهربان بود و هنرمندان، نویسندگان و زنان را مینواخت. چون پدرش نیمهمقدس نبود و از غذا، زن، نمایش، تابلو، دربار و شکار لذت میبرد و میخواست حتی در کشوری رو به انحطاط از زندگی بیشترین بهره را ببرد. شاید چون زندگی را چنین دوست داشت، شعر، نمایش، نقاشی و مجسمهسازی در زمان او بیش از دورههای پیش و پس از سلطنتش شکوفا شدند. وقتی تفریحاتش از حد میگذشت به دعا میپرداخت و برای هموار کردن راهش به بهشت به کارهای نیک خود تکیه میکرد. او فرزندان نامشروع فراوانی داشت (کتاب سیودو را میشمارد که تنها هشت تن را پذیرفت). چون وقت کافی برای حکومت نداشت، اختیارات و وظایف خود را به یکی از برجستهترین چهرههای سیاسی سدهٔ هفدهم، یعنی کنت اولیوارس، سپرد.
اولیوارس در برابر ریشلیو
زندگی دون گاسپار د گوسمان، کنتدوک اولیوارس، بهطرزی شگفت شبیه زندگی ریشلیو بود، اما مسیر دیگری داشت. این کنت بزرگ بیستویک سال (۱۶۲۱ تا ۱۶۴۲) بر سر برتری بر اروپا با آن کاردینال زیرک جنگهای خونین کرد و هوش و فراست خود را در برابر او به کار گرفت. ولاسکز بیهراس و بیچاپلوسی او را در اوج قدرتش کشیده، با سبیلهای سهمگینی که به شمشیری میماند و جامهها و بندها و زنجیرها و کلیدهایی که نشان اقتدار اویند. عیبهای او غرور امپراتورگونه، سنگدلی و تندخویی بود و از این رو همه از او روی گرداندند، مگر کسانی که از دلبستگی و کوشش او در راه اسپانیا، شرافتش در محیطی فاسد، بیاعتناییاش به لذتهای دنیوی (جز برای سرگرمی شاه)، پرهیز در غذا، سادگی زندگی و یاری صمیمانهاش به ادبیات و هنر خبر داشتند. اولیوارس بسیار میکوشید عیبها را برطرف کند، جلو رشوهخواری را بگیرد، پولهای اختلاسشده را به خزانه برگرداند، هزینهٔ دستگاه سلطنت را بکاهد، صرفه و حیا را در لباس و تجهیزات رواج دهد و حتی از سختگیری دستگاه تفتیش عقاید بکاهد. او همهٔ مسئولیتهای اداری، سیاسی، دیپلماتیک و جنگی را بر دوش گرفت و از سپیدهدم تا فرسودگی کار میکرد. بدبختی او این بود که ریشلیو نیز با همان صداقت، آهسته و زیرکانه و بیرحمانه بنیان قدرت هابسبورگها را در اتریش و اسپانیا سست میکرد. برای رویارویی با این خطر اسپانیا باید در کاتالونیا، پرتغال، فرانسه، ناپل، مانتوا، گذرگاههای والتلین و هلند نیرو نگه میداشت و در جنگ سیساله نیز شرکت میکرد.
نگهداشتن نیرو پول میخواست و پول بیمالیات به دست نمیآمد. مالیات بر کالا به چهارده درصد رسید و تجارت را فلج کرد و مأموران مالیات دو سوم آن را پیش از رسیدن به خزانه اختلاس میکردند. چنین بود که اولیوارس با تصمیمی میهندوستانه اقتصاد اسپانیا را برای حفظ قدرت سیاسی آن خراب کرد.
لازم نیست اینجا آن نبرد خونین را شرح دهیم، چون چیزی به شناخت ما از انسان نمیافزاید. این نبرد زورآزماییای بود که به اصول ربطی نداشت و هر دو سو برای پیروزی نظامی مذهب را کنار گذاشتند: ریشلیو به سربازان پروتستان آلمان که با اتریشیهای کاتولیک میجنگیدند کمک میفرستاد و اولیوارس هر سال ۳۰۰٬۰۰۰ دوکا به دوک روهان میداد (به نقل کتاب) تا پروتستانهای شورشی فرانسه را تقویت کند. نیروی دریایی اسپانیا در نبرد داونز (۱۶۳۹) به دست هلندیها درهم شکست و نیروی زمینیاش به دست فرانسویها در روسیون (۱۶۴۲) و روکروا (۱۶۴۳). در میان این گرفتاریها پرتغال و کاتالونیا استقلال خود را اعلام کردند (۱۶۴۰) و جمهوری کاتالان با کمک فرانسه نوزده سال با کاستیل جنگید (به تعبیر کتاب). سرانجام آن شاه مهربان که در همهٔ مصیبتها به وزیرش اطمینان کرده بود با اکراه او را برکنار کرد (۱۶۴۳). اولیوارس از مادرید، که مردمش با او مخالف بودند، گریخت و به تورو، جایی دورافتاده، رفت و دو سال بعد در جنون درگذشت.
سالهای پایانی
فیلیپ از آن پس مدتی خود زمام کارها را به دست گرفت، هزینههای شخصی را کاست و با خلوص تمام خود را وقف امور دولت کرد. اما علل انحطاط اسپانیا فراتر از درک و نظارت او بود. جنگ ادامه یافت، مالیاتها افزایش مییافتند و محصول و جمعیت کم میشد. اسپانیا هنگام عهدنامهٔ وستفالی (۱۶۴۸) ناتوان بود و ناچار شد استقلال هلند را پس از نزدیک به یک قرن جنگ بیهوده به رسمیت بشناسد. عهدنامهٔ پیرنه (۱۶۵۹) رسماً برتری فرانسه را در اروپا برقرار ساخت. در میان این مصیبتها ملکهٔ باوفا و شکیبای فیلیپ، ایزابل بوربون، درگذشت (۱۶۴۴) و دو سال بعد تنها پسرش، دون بالتاسار کارلوس، که ولاسکز تصویر زیبایی از او کشیده، مرد. برای شاه یک دختر مشروع به نام ماریا ترزا ماند که او را هم به لویی چهاردهم داد. فیلیپ که مشتاق داشتن وارث بود، در چهلوچهارسالگی (۱۶۴۹، به نقل کتاب) با یکی از خویشان خود، ماریانای اتریشی، که نامزد بالتاسار بود، ازدواج کرد.
این زن دو پسر زایید: فیلیپ پروسپر که در چهارسالگی مرد، و شارل دوم، کارلوس دوم آینده. شاه خسته و فرسوده که از سنگ صفرا رنج میبرد، از خونریزیهای درمانی ناتوان شده و از دست راهبان جادوگر به ستوه آمده بود، دل بر مرگ نهاد (۱۶۶۵). از اینکه وارثی داشت خشنود بود، اما غافل از آنکه پسر نیمهدیوانهاش سراسر اسپانیا را برای فرانسه به ارث خواهد نهاد.