اقتصاد و جامعه کشورهای اسلامی در قرن‌های ۷ تا ۶۵۶ هجری قمری

اقتصاد در کشورهای اسلامی (۷-۶۵۶ هـ.ق)

تمدن از دو عامل اساسی زمین و انسان به وجود می‌آید. انسان با کار و نظم، منابع طبیعی را به کالاهای سودمند تبدیل می‌کند. کارورزان صبور شامل کشاورز، چوپان، صنعتگر، تاجر و سرمایه‌گذار، پایه اصلی تمدن اسلامی بودند.

کشاورزی و محصولات کشاورزی

مسلمانان دام‌هایی مانند شتر، بز، گاو و اسب پرورش می‌دادند و صدها نوع حبوبات، سبزیجات و میوه تولید می‌کردند. درخت پرتقال از هند به عربستان آورده شد و توسط اعراب به شام، مصر و اسپانیا گسترش یافت. زراعت نیشکر و صنعت تصفیه شکر از هند گرفته شد. اعراب نخستین کسانی بودند که در اروپا به کشت پنبه پرداختند.

آبیاری منظم توسط خلفا انجام می‌شد. کانال‌های اصلی فرات و دجله حفر گردید و زهکشی باتلاق‌ها تشویق شد. در عصر سامانیان، منطقه بخارا و سمرقند یکی از چهار بهشت جهان شناخته می‌شد.

معادن، صنایع و تولید

طلا، نقره، آهن، سرب، جیوه و مروارید از خلیج فارس استخراج می‌شد. صناعت بیشتر کاردستی بود. آسیاهای بادی در ایران دیده می‌شد. منسوجات ایرانی، موصلین، دمسک دمشق و شمشیر دمشقی شهرت جهانی داشتند. شیشه بغداد، قالی ایران و عطرهای ایرانی نیز معروف بودند.

بازرگانی و حمل و نقل

شتر به عنوان کشتی صحرا وسیله اصلی حمل و نقل بود. قافله‌های بزرگ دیار اسلام را می‌نوردیدند. راه‌های تجاری از بغداد به ری، نیشابور، بخارا و سمرقند کشیده شده بود. کاروانسراها و آب‌انبارها در مسیرها ساخته شد.

وحدت سیاسی و زبانی موانع گمرکی را برداشت. بازرگانی از چین تا اسپانیا و شمال اروپا گسترش یافت. کشتی‌های اسلامی تا کانتون چین پیش می‌رفتند. واژه‌هایی مانند تعرفه، کاروان و بازار از اسلام به اروپا رسید.

پول، ثروت و بردگی

عبدالملک بن مروان دینار طلا و درهم نقره ضرب کرد. ثروت خلفا و بازرگانان بسیار زیاد بود. بردگی محدود به اسیران جنگی بود و اسلام تلاش کرد شرایط بردگان را بهبود بخشد. شورش زنگیان به رهبری علی بن محمد پانزده سال اقتصاد شرق اسلام را مختل کرد.

ایمان و اعتقادات اسلامی

اسلام دینی ساده است. اساس آن شهادت لا اله الا الله و محمد رسول الله و ایمان به قرآن است. ارکان پنج‌گانه شامل نماز، روزه، زکات، حج و جهاد است.

احادیث و نماز

بخاری هزاران حدیث جمع‌آوری کرد و صحیح بخاری را نوشت. نماز با وضو برگزار می‌شود و مؤذن با اذان پنج بار در روز مسلمانان را فرا می‌خواند. مسجد مرکز اجتماعی، آموزشی و قضایی بود.

زکات، روزه رمضان و حج

زکات ۲.۵ درصد دارایی بود. روزه رمضان اراده را تقویت می‌کرد. حج مسلمانان از اقوام مختلف را با لباس ساده و زبان عربی متحد می‌ساخت.

جامعه و زندگی در کشورهای اسلامی

اعراب طبقه حاکم بودند. حجاب و حرمسرا رواج یافت. polygamy مجاز بود. تعلیم دختران محدود به قرآن و خانه‌داری بود. نظافت، مهمان‌نوازی و ادب از ویژگی‌ها بود. حمام‌های عمومی در بغداد بسیار بود.

حکومت و شهرها

حکومت از جمهوری اولیه به سلطنت مطلقه تبدیل شد. خلافت تئوکراتیک بود. دیوان خراج، برید و قضا اداره کشور را بر عهده داشتند.

شهرهای بزرگ مانند دمشق با مسجد اموی، بیت‌المقدس با قبة الصخره و بغداد با قصرهای مجلل و بازارهای پررونق مراکز تمدن بودند. بغداد در قرن دهم بزرگ‌ترین شهر جهان به شمار می‌رفت.