ریشههای اپرا
بخشهای گوناگون موسیقی در پیدایش اپرا سهم داشتند. در برخی نمایشهای مذهبی قرون وسطی آواز و موسیقی معمول بود، و در قطعاتی که برای آلام حضرت مسیح ساخته میشد کلیسا خود مشوق این شکل تازه بود. در دربارهای اواخر قرون وسطی نیز رسیتاتیفها با موسیقی شنیده میشدند. دانشمندان رنسانس میگفتند که یونانیان بخشهایی از تراژدی را میخواندند یا ضمن آن آهنگ مینواختند. در دربار مانتوا آنجلو پولیتسیانو، در سالی که کتاب ۱۷۴۲ ذکر کرده (که آشکارا لغزش است)، موسیقی و درام را در نمایشنامهای به نام فاوولای اورفئو درهم آمیخت، و از آن پس این داستان غمانگیز به اپرا راه یافت. نقاببازیهایی که در قرن شانزدهم در دربارها مد بود راه دیگری گشود: باله، صحنهآرایی پرهزینه و لباسهای مجلل اپرای نو شاید از رقصها، نمایشهای باشکوه و جامههای فاخر نقاببازی رنسانس سرچشمه گرفته باشد.
در اواخر قرن شانزدهم گروهی از دوستداران موسیقی و ادبیات که در خانهٔ جووانی باردی در فلورانس گرد میآمدند کوشیدند درام یونانی را با موسیقی زنده کنند. میخواستند آواز را از درهمبافتگی صداهای سنگین و از کلمات ناشنیدنی تصنیفها رها کنند و آنچه را به گمانشان سبک تراژدی باستان بود بازگردانند. یکی از اعضا، وینچنتسو گالیله، پدر منجم معروف، بخشهایی از دوزخ دانته را به موسیقی نوحهمانند درآورد. دو تن دیگر، اوتاویو رینوچینی شاعر و یاکوپو پری آوازخوان، شعر و موسیقی نخستین اپرای جهان، دافنه، را فراهم کردند که در ۱۵۹۷ در خانهٔ یاکوپو کورسی اجرا شد. چنان پسند افتاد که از رینوچینی خواستند برای جشن ازدواج هانری چهارم با ماریا دومدیچی در فلورانس (۶ اکتبر ۱۶۰۰) شعر بسراید، و از پری و کاتچینی خواستند موسیقی را بسازند. ائوریدیچه که آنجا به صحنه آمد قدیمیترین اپرایی است که در دست داریم. پری از کاستیهای اثر، که ناشی از شتاب بود، پوزش خواست، اما امید داشت راه را برای صاحباستعدادان بازکرده باشد تا به افتخاری برسند که نصیب او نشد.
مونتوردی
این افتخار نصیب یکی از بزرگترین شخصیتهای تاریخ موسیقی، کلودیو مونتوردی، شد که در زادگاهش کرمونا در نواختن ویولن مهارت یافت. در بیستودو سالگی (۱۵۸۹) از نوازندگان دوک مانتوا و در سیوپنج سالگی سرپرست خوانندگان شد. منتقدان بر پنج کتاب تصنیفهای عاشقانهٔ او بهسبب صداهای ناجور، «مدولاسیونهای شهوتانگیز»، گذر «غیرقانونی» از یک پرده به پردهٔ دیگر، نقض قواعد کنترپوان و پیوند دشوار صداها خرده گرفتند. جووانی آرتوسی در کتابی دربارهٔ کاستیهای موسیقی نو نوشت که این آهنگسازان تازه ظاهراً وقتی خوشحال میشوند که با پیوند عناصر کاملاً ناهمگون تودهای از آهنگهای ناخوشایند بسازند. مونتوردی به ساختن نوعی که در فلورانس شنیده بود پرداخت و در مانتوا نخستین اپرایش، اورفئو (۱۶۰۷)، را برای ارکستری سیوششسازی ساخت. موسیقی و جریان آن بسیار بهتر از ائوریدیچهٔ پری بود. دومین اپرایش، آریانا (۱۶۰۸)، هیجانانگیزتر و آهنگهایش دلپذیرتر بود، چندان که همهٔ ایتالیا شکوه آریان، «بگذار بمیرم»، را میخواند.
همانطور که شکسپیر مرحلهٔ تازهای را در تئاتر آغاز کرد، مونتوردی نیز با بزرگتر کردن و بازسازی ارکستر، دادن آهنگی ویژه به هر شخصیت، ساختن پیشدرآمد برای اپراهایش، اصلاح رسیتاتیفها و آهنگها و ایجاد وحدتی پیچیده و نزدیک میان موسیقی و درام، اپرا را بسیار پیش برد. در ۱۶۱۲ بهعنوان رهبر سرودخوانان کلیسای سنمارکو به ونیز رفت. تصنیفهای بیشتری ساخت، اما این هنر را، که رو به انحطاط بود، بهسوی رجزخوانی و سخنوری برد، بهطوری که منتقدان او را متهم کردند که موسیقی را تابع درام کرده است (چنانکه برنینی را متهم کردند که موسیقی را تابع مجسمهسازی کرده است). در ۱۶۳۷ ونیز نخستین تماشاخانهٔ عمومی را ساخت و در آن آدونهٔ مونتوردی (به نام کتاب) از ۱۶۳۹ تا ۱۶۴۰ ادامه یافت و گاهی آریانا نیز در تماشاخانهٔ دیگری اجرا میشد. هنگامی که آخرین اپرایش را ساخت، که کتاب آن را «تاجگذاری پاپ» نامیده (نامی مخدوش؛ ظاهراً منظور تاجگذاری پوپیا، ۱۶۴۲، است)، مردم ایتالیا شادمان شدند که او در هفتادوپنج سالگی (مانند وردی که در هفتادوچهار سالگی اتللو را ساخت) هنوز در اوج توان است. سال بعد مونتوردی درگذشت، در حالی که با انقلاب خود جهان موسیقی را الهام بخشیده و جوان کرده بود.
ادبیات ایتالیا پس از رنسانس
شگفتانگیز است که ایتالیا حتی در این دورهٔ بهاصطلاح انحطاط در هر رشته نوابغی پرورد. از نظر فراوانی و شور ادبی این دوره عصری بارور شمرده میشود و تنها کمبود وقت، جا و اطلاعات مانع است که حق مطلب را ادا کنیم.
استادی ایتالیاییها پس از رنسانس طبعاً رو به انحطاط رفت، زیرا کشف مجدد یونان و رم برای همیشه ممکن نبود. از آن پس حفظ ادبیات به عهدهٔ فرهنگستانهای ادبی افتاد که به سبب ساختارشان ناچار محافظهکار بودند. تقریباً در همهٔ شهرهای ایتالیا چنین فرهنگستانی بود که کارش پرورش ادب و پذیرفتن اشعار یکدیگر بود. فرهنگستان کروسکا، که در ۱۵۷۲ در فلورانس بنیاد یافت، پیش از آکادمی فرانسه، در حدود ۱۶۱۲، فرهنگ لغتی فراهم کرد و کوشید سبک و سلیقهٔ ادبی را زیر قاعدهای منظم درآورد. در این عصر کار تاریخنویسان ایتالیا از همه بهتر بود. پیشتر از تاریخ شورای ترانت اثر پرشور سارپی سخن گفتیم. کاردینال گویدو بنتیوولیو شرحی بسیار جالب و دلسوزانه دربارهٔ شورش هلندیها نوشت. ممکن بود بیشتر بنویسد، ولی مرگ مهلتش نداد و در شورای کاردینالها، اندکی پیش از آنکه بهنظر برسد به پاپی برگزیده شود، درگذشت. به قول نیسیوس اریترایوس، خرناس یکی از کاردینالها در حجرهٔ مجاور یازده شب پیاپی خواب را از او ربود و همین مایهٔ مرگش شد. کاردینال چزاره بارونیوس تاریخ مفصل کلیسا را در دوازده جلد نوشت و دانشمندان بعدها بیستوشش جلد دیگر بر آن افزودند. رانکه آن را بیلطف میدانست، ولی گیبن مفیدش یافت، و کاردینال کوشید منصفانه داوری کند. نوشته است: «هر کس غلطهای مرا با دقت تصحیح کند، او را سخت دوست خواهم داشت.» ایزاک کازوبون خواست این کار را بکند، ولی پس از نوشتن مقدمهای هشتصدبرگی از قصد خود منصرف شد.
در انحطاط تئاتر نمایشنامهنویسی ترقی کرد. نمایشنامهٔ قابلذکری نوشته نشد، ولی شمار بسیاری به صحنه آمد، با مناظری چنان زیبا و هنرمندانه که اینیگو جونز را به شگفتی واداشت. در سراسر اروپا مردم خواهان بازیگران ایتالیایی بودند. در انگلستان پسربچهها نقش زنان را بازی میکردند، اما در ایتالیا زنان روی صحنه میآمدند و بازیگران زن محترم بودند. تاسو غزلی برای ایزابلا آندرئینی ساخت که نهفقط بازیگری زیبا، بلکه شاعری متوسط و همسری مهربان بود.
در این دوره دو نمایشنامه به چشم میخورد، تا حدی چون سبک تازهای به نام درام شبانی پدید آوردند. تاسو با آمینتا مشوق این سبک شد و گوارینی نمونهای کلاسیک از آن، چوپان باوفا، به دست داد. تاسو دربارهٔ او گفت: «اگر او آمینتا را نخوانده بود، نمیتوانست بهتر از آن بنویسد.» کاردینال بلارمینو از اثر گوارینی بهسبب شهوتانگیز بودن انتقاد کرد و گفت بیش از بدعتهای لوتر و کالون به مسیحیت زیان زده است؛ ولی پس از جستوجوی فراوان صحنهای جسورانهتر از این نمییابیم که کوریسکای زیبا به سیلویوی بیاعتنا، شکارچیای که «همهٔ توجهش به شکار است» و به حوریان اعتنایی ندارد، خود را عرضه میکند. گذشته از سیلویو، نمایشنامه مانند تقریباً همهٔ اشعار این عصر لحنی عاشقانه دارد و به عشق حیات میبخشد. جریان آن در دشتی آرکادیایی است، در «آن دورهٔ طلایی که شیر تنها غذای مردم بود» و عشق از هر انتقاد و زنجیری در امان بود. تا حدی بر اثر خواندن آمینتا، چوپان باوفا، دیانای عاشق (مونتمایور)، آرکادیا (سیدنی) و چوپان وفادار (فلچر)، نیمی از باسوادان اروپا به دشتها دعوت شدند! کرسچیمبنی نام ۶۶۱ شاعر ایتالیایی قرن شانزدهم را آورده که به تقلید از پترارک قافیههای پرطنین ساختهاند. کامپانلا و برونو بخشی از بهترین غزلهای این زمان را بهبهانهٔ آنکه جرقههای آتش فلسفهاند دور افکندند. الساندرو تاسونی غزلسرایان و شیفتگان پترارک، مارینی و تاسو را در یکی از مشهورترین آثار ایتالیایی، سطل دزدیدهشده، به باد انتقاد گرفت. چون قربانی این اثر مردی مقتدر بود کسی جرئت چاپش را نداشت، ولی مردم چنان خواهانش بودند که کاتبان با استنساخ و فروش آن پول خوبی اندوختند (قیمتی که کتاب به دلار امروز ذکر کرده، بهعنوان معادل تبدیلشده، حذف شد). سرانجام آن را در فرانسه چاپ کردند و قاچاق به ایتالیا آوردند. آنچه ایتالیاییها را شیفته میکرد طعنه و ریشخند نبود، بلکه اشعار ناب بود که خندهشان را قطع میکرد، چنانکه سرگذشت اندیمیون با نهایت ظرافت تقریباً در کنار قصهای آمده است که دربارهٔ سناتوری گفته شده بود که بر توالت نشسته و به آسمان پرواز میکرد.