وظیفه پیش از جوانی
فیلیپ تقریباً از جوانی برخوردار نشد، زیرا در سیزدهسالگی به حکومت میلان و در شانزدهسالگی به نیابت سلطنت اسپانیا منصوب شد؛ مقام اخیر به هیچ وجه رسمی نبود. شارل مشاورانی برای او تعیین کرد، اخلاق و رفتار آنان را به طرزی مؤثر برای وی شرح داد و بدو توصیه کرد که مشاوران را علیه یکدیگر بشوراند و همه قدرت حقیقی و تصمیمات نهایی را برای خود محفوظ بدارد؛ و فیلیپ نیز تا پایان عمر این نصیحت را به کار بست. وی در سال ۱۵۴۳ با دخترعموی خویش، شاهزاده خانم ماری پرتغال، ازدواج کرد؛ ولی او در ۱۴۴۵ (کتاب همین را چاپ کرده، که ظاهراً اشتباه چاپی به جای ۱۵۴۵ است) اندکی پس از آنکه کودکی «تیرهبخت» به دنیا آورد و نام او را دون کارلوس نهاد، درگذشت. کتاب میگوید فیلیپ آنگاه با ایزابل داوسوریو که همشان او نبود ازدواج کرد و از او چند فرزند داشت، ولی ضمن آن شرط کرد هیچیک از آنان حق سلطنت نداشته باشند (ادعای کتاب؛ برخی منابع دیگر آن را پیوندی نه ازدواج میدانند). پدرش توصیه کرد آن زن را رها کند، زیرا وظیفهٔ شاهزادگان هاپسبورگ این بود که، خواه با ازدواج و خواه با جنگ، متفقینی در اطراف دشمن دیرینشان، یعنی فرانسه، به دست آورند.
بنابراین فیلیپ، برای آنکه هلند را از مداخلات انگلستان برکنار دارد، میبایست چشم از زیباپرستی بپوشد و ماری تودور، ملکهٔ کاتولیک انگلستان، را به زنی بگیرد و او را صاحب فرزندانی کند که انگلستان را در زمره کشورهای کاتولیک نگاه دارند. از این لحاظ از دریای مانش گذشت و با ماری سادهدل، بیمار و امیدوار، که یازده سال از او مسنتر بود، ازدواج کرد و همه مساعی خود را برای آبستن کردن او به کار برد، ولی در این امر موفق نشد و از انگلستان بیرون آمد و به هلند رفت و زمام حکومت آنجا را به دست گرفت.
مسئولیتهای او هر ساله بیشتر میشد. وی در سال ۱۵۵۴ به حکومت ناپل و سیسیل منصوب شده بود. در ۱۵۵۶ شارل از سلطنت استعفا کرد و تاج و تخت اسپانیا را به او سپرد. فیلیپ مدت چهار سال در بروکسل بر متصرفات پراکنده خود فرمانروایی کرد و کوشید وقار اسپانیایی خود را با خوشطبعی مردم فلاندر و امور مالی هلند وفق دهد. فیلیپ علاقهای به جنگ نداشت، ولی سردارانش در نبرد سن کانتن پیروز شدند و فرانسویان را به امضای عهدنامه کاتو کامبرزی واداشتند (کتاب سال ۱۵۵۲ مینویسد، حال آنکه این عهدنامه در ۱۵۵۹ امضا شد). فیلیپ، برای آنکه تا حدی با فرانسه روابط دوستانه برقرار کند، الیزابت دو فرانس، دختر هانری دوم و کاترین دو مدیچی، را به زنی گرفت؛ و چون اوضاع را ثابت دید، از هلند بیرون آمد و در گان سوار کشتی شد تا بقیه عمر خود را در اسپانیا بگذراند.
اسکوریال
فیلیپ پایتخت را از تولدو به مادرید منتقل کرد (۱۵۶۰). پس از مدتی کوتاه، چون انزوا و عزلت را دوست میداشت و در میان جمعیت احساس ناراحتی میکرد، خوان باوتیستا دو تولدو و خوان ده هرررا را مأمور کرد که در چهل و سه کیلومتری شمال باختری مادرید (به نقل کتاب) مجموعهای شامل قصر سلطنتی، مرکز اداری، مدرسه، آموزشگاه روحانیان، صومعه، کلیسا و آرامگاهی عالی بسازند؛ زیرا فیلیپ در این هنگام تا اندازهای که سیاست اجازه میداد مذهبی شده بود. در نبرد سن کانتن توپخانهٔ او کلیسایی را که وقف قدیس لاورنتیوس شده بود ویران کرده بود. فیلیپ برای جبران این توهین و برای سپاسگزاری از غلبه بر دشمن، نذر کرده بود که زیارتگاهی را در اسپانیا وقف این قدیس کند. از این رو همهٔ آن ساختمانهای وسیع را «مقر سلطنتی قدیس لاورنتیوس» نامید. اما با گذشت روزگار نام آن به اسکوریال تبدیل یافت؛ این نام از اسم شهری در آن حدود گرفته شده که از کلمهٔ «سکوریا» یا تفالهٔ معادن آهن مشتق است. چون مشهور بود که قدیس لاورنتیوس را روی شبکهٔ آهنین سوزاندهاند، خوان باوتیستا نقشهٔ زمین را طوری طرح کرد که به صورت شبکه باشد، و از هر طرف آن به طرف دیگر تالارهایی ساخت که فضای داخلی قصر به صورت شانزده حیاط درآمد.
انسان هنگامی که با اتومبیل از مادرید به سوی این قصر حرکت میکند، به این فکر میافتد که در عصری که وسیلهای تندتر از اسب برای نقل و انتقال نبود، فیلیپ چگونه میتوانست متصرفات عظیم خود را، از خلوتگاهی که در میان تپههای غمانگیز از نظر ناپدید بود، اداره کند. ولی مادرید دورتر از آن قصر بود. امروزه آن ساختمانهای عظیم متروک شدهاند و جز عدهای راهب در آنها دیده نمیشود؛ ولی در ابتدا، با نمایی به سبک رنسانس و به طول ۲۲۴ متر (به نقل کتاب) و با آن برجها، منارههای مخروطی باریک و قبهٔ عظیم کلیسای آن، نشانهای رعبآور از قدرت اسپانیا بود و با زهد و هنر تزئین شده بود. در اینجا پادشاه بر نیمی از کشورهای کاتولیک فرمان میراند و مذهب و دولت به صورت مخلوطی شگفتانگیز از سیاست و سنگ درآمده بودند. در اینجا پادشاه میتوانست به دلخواه خود، نه در میان درباریان بلکه در میان کشیشان، راهبان و اشیای مقدس زندگی کند و هر روز چند بار زنگهای قداس را بشنود. در اینجا پانتئون اجساد پادشاهان و ملکههای اسپانیا را در بر گرفت، کتابخانهٔ آن قصر یکی از غنیترین کتابخانههای جهان شد، و در تالارهای آن پس از چندی شاهکارهای رافائل، تیسین، تینتورتو، ورونزه، ال گرکو و ولاسکز گرد آمد. در اینجا پلگرینو تیبالدی، کاردوچی و زوکارو از ایتالیا به خوان فرناندز ناوارته، لویس ده مورالس (و نام لویس ده کارباخال نیز در کتاب هست) و سایر هنرمندان اسپانیایی پیوستند و بر دیوارها و قبهها فرسک کشیدند. خود قصر سلطنتی ساده ماند و کلیسا، هرچند به سبک سنگین «دوریک» بود، میزی مخصوص مراسم عشای ربانی داشت که با عقیق، طلا و سنگ سماق میدرخشید و پشت آن طاقچهای پرزیور دیده میشد. تالار پذیرایی از اشراف عظیم و مجلل بود، ولی اتاق خود فیلیپ از همه اتاقها سادهتر بود و سادگی حجرهٔ تارکان دنیا را داشت. این قصر نشانهٔ قدرت فیلیپ، و این اتاق حاکی از اخلاق و طبیعت او بود.
مردی در اسکوریال
فیلیپ بسیار میکوشید مانند قدیسی زندگی کند، ولی نمیتوانست فراموش کند که پادشاه است. وی میدانست بزرگترین فرمانروای روی زمین است و احساس میکرد از لحاظ سیاسی وظیفه دارد شأن خود را رعایت کند؛ ولی به اندازهای ساده لباس میپوشید که بیگانگانی که برای ملاقاتش به اسکوریال میآمدند او را یکی از مستخدمان میدانستند و بدو اجازه میدادند که راهنمای آنها در قصر باشد! چانهٔ برآمدهاش که علامت پیوستگی او به خاندان هاپسبورگ بود میبایستی راز او را فاش کرده باشد، زیرا چانهٔ افراد این خاندان در حکم نوعی عامل مبارزه با جهان به شمار میرفت. در سال ۱۵۵۹، پیش از آنکه روزگار و محنتهای آن باعث سختی و صلابت او شود، یکی از سفیران ونیزی گفته بود که وی «همیشه چنان متانت و انسانیتی از خود نشان میدهد که هیچ پادشاهی نمیتواند بر او سبقت بگیرد». یکی از سفیران انگلستان نیز گفته است که فیلیپ «دارای مزاجی خوب، طبیعتی ملایم، و معتاد به آرامش است». هیچ کس او را در ملا عام خندان ندید؛ دشمنان سرسخت او میگفتند که فیلیپ فقط یک بار در زندگی تبسم کرد، و آن همان هنگام شنیدن خبر کشتار سن بارتلمی در فرانسه بوده است. اما وی در خلوت از مطایبه و شوخی لذت میبرد و با صدای بلند میخندید.
فیلیپ با سلیقه و شوق و ذوق به گردآوری کتب میپرداخت، ولی هنر را بر ادبیات ترجیح میداد؛ میتوانست آثار خوب تیسین را تشخیص دهد و از کار ال گرکو انتقاد کند. همچنین موسیقی را دوست میداشت و وقتی تنها بود، گیتار مینواخت. فیلیپ از تمام آداب اسپانیایی برخوردار بود، ولی، به دلیل کمرویی، رفتارش عاری از ظرافت، و در تشریفات خشن به نظر میرسید. تا زمانی که در نتیجه افراط در خوردن شیرینی دچار نقرس نشده بود، اندامی متناسب داشت. فیلیپ از کودکی در معرض بیماری بود، و اگر توانست هفتاد سال عمر کند، تنها به این علت بود که تصمیم داشت وظایف خود را به پایان برساند. وی امور دولتی را مقدس میدانست و مدت پنجاه سال هر روز به آن میپرداخت. واقعاً چنین به نظر میرسید که فیلیپ اعتقاد داشت که خداوند او را از آن لحاظ برگزیده است که جلو موج پروتستانها را بگیرد، و لجاجت مخوف و سختگیری او از همین جا ناشی میشد.
ولی «طبعاً مایل به اقدامات شدید نبود». فیلیپ خوبی (جز در مورد اگمون) و بدی را هرگز فراموش نمیکرد. گاهی کینهجو و بیشتر اوقات بخشنده بود، و صدقه دادن را وظیفه خود میدانست. وی در عصری فاسد، فسادناپذیر بود؛ هیچ رشوه یا هدیهای قادر نبود که او را از تعقیب امور پرهیزگارانهاش باز دارد. فیلیپ از لحاظ رفتار سیاسی به معاصران خود شباهت داشت. از جنگ متنفر بود و هرگز به جنگی اقدام نکرد. تقریباً مدت یک نسل توهینهای انگلستان را تحمل کرد، و سپس به اعزام نیروی دریایی علیه آن کشور دست زد. فیلیپ بیش از همه فرمانروایان زمان خود قادر بود که زهد ریایی نشان دهد. ظاهراً در توطئهای به منظور ضربه زدن به الیزابت شرکت کرد تا بتواند جلو اعدام ماری استوارت را بگیرد (ادعایی بدون سند در کتاب). حکومت او در اسپانیا مستبدانه ولی عادلانه بود. فیلیپ «توجهی خاص به اتباع خود داشت و، تا آنجا که میتوانست، میکوشید تا جلو بیعدالتیهای اجتماعی را بگیرد».
آنچه دوستان و دشمنان گفتند
رفتار شخصی او بهتر از رفتار پادشاهان قرن شانزدهم بود. اگر قول دشمنان او را قبول داشته باشیم، در جوانی «به طور زنندهای شهوتپرست» بود و «سرگرمی عمدهاش این بود که شبها ناشناس بیرون بیاید تا بتواند به هر گونه بیعفتی و هرزگی بپردازد». سالها بعد ویلیام خاموش، که رهبری شورشیان هلندی را به عهده داشت، زاهد اسکوریال را متهم کرد که فرزند خود را کشته و زن سوم خود را مسموم ساخته است. ولی این مرد خشمگین نمیتواند مورخ خوبی باشد. اما تاریخنویس دلیر و بزرگی به نام ماریانا (که از یسوعیان اسپانیا بود) دربارهٔ او داوری مشابه و خصومتآمیزی داده است. این شخص، ضمن آنکه فیلیپ را دارای صفاتی مانند «بخشندگی، تصمیم، مراقبت و اعتدال در خوراک و آشامیدن» میداند، او را به «شهوتپرستی، شقاوت، غرور، خیانت، و صفات بد دیگر» متهم میکند. یکی از مورخان اخیر هلندی چنین نتیجه میگیرد: «فیلیپ دوم را نمیتوان به هرزگی، اسراف و شرارت متهم کرد. وی پس از بازگشت به اسپانیا، تا آنجا که میدانیم، زندگی اخلاقی سختی داشت» و شوهری باوفا و پدری مهربان بود. هنگامی که زن سومش، الیزابت دو فرانس، بر اثر آبله بیمار شد (در آن زمان این مرض مهلک بود)، فیلیپ به ندرت از کنار بستر او دور میشد، و وزیرانش از او خواهش میکردند که خود را در معرض ابتلای به این بیماری قرار ندهد. پس از مرگ الیزابت، فیلیپ ازدواج سیاسی دیگری کرد، و این بار یکی از شاهزاده خانمهای متعدد اتریش را که «آن» نام داشت (۱۵۷۰) به همسری برگزید. آن در سال ۱۵۸۰ درگذشت، و از آن به بعد، فیلیپ توجه خود را معطوف به پرورش دختران خود کرد. نامههای او خطاب به آنها پر از مطایبه و عشق است. در سالهای آخر عمر، که نگرانیها و شکستها از هر سو او را درمیان گرفته بودند، ایزابل کلارا نزدیکترین مصاحب و تنها مایه تسلای خاطر او شد. فیلیپ در وصیتنامه خویش او را روشنی چشم خود نامیده است. وی از پسران خود دل خوشی نداشت.