ملتی از مؤمنان
در سال ۱۶۱۵ حدود چهل هزار اسپانیایی پشت سر هم راه رفتند و از پاپ خواستند کاتولیکها را به پذیرش اصل آبستنی معصومانهٔ حضرت مریم وادارد. کشیشان، راهبان و پیروان مسلکهای مختلف در همهجا یافت میشدند، ولی به لذایذ زندگی و عشق چنانکه در ایتالیا یا فرانسه مرسوم بود توجه نمیکردند. هالهای تیرهرنگ به سبک ال گرکو بر همه کارها، به استثنای گاوبازی، میافکند. در این زمان اسپانیا ۹۰۸۸ صومعه، ۳۲٬۰۰۰ راهب دومینیکی و فرانسیسکن (به نقل کتاب) و عدهای روزافزون یسوعی داشت. کلیساها تاریک و پر از آثار مقدس هولناک بود و هنر آنها واقعی و رعبآور. داستانهای قدیسان و معجزات آنان نقل محافل بود. اشعار غنایی قدیس ژان دولاکروا و نوشتههای قدیسه ترزا، عرفان را محبوب کرده بودند؛ خود کلیسا مجبور شد به ادعاهای طرفداران تسلیم و ترک نفس، وصول به حق و مکاشفات وجدآور اعتراض کند. در سال ۱۶۴۰ دستگاه تفتیش عقاید متوجه «روشنفکران» (آلومبرادوها) شد که میپنداشتند وحدت رازورانهشان با خداوند آنان را حتی در جذبههای عاشقانه پاک نگه میدارد.
برای درک اینکه چرا اسپانیاییها با ذوق و شوق به سوختن بدعتگذاران نگاه میکردند و چرا در نبرد برای ایمان در آلمان و هلند گرفتار ورشکستگی و فرسودگی شدند، باید این عقیدهٔ غیورانه و نافذ را در نظر بگیریم. این دیوانگی جنبهای عالی داشت: ظاهراً چنین به نظر میرسید که اگر ملتی ایمانی حقیقی نداشته باشد، زندگی او بیهوده و بیمعنی خواهد شد. دستگاه تفتیش بدین ترتیب آگاهانه به سیاست خشونتآمیز خود ادامه میداد؛ بعضی بدعتگذاران را که میگفتند زنا کردن گناه نیست یا ازدواج به اندازهٔ تجرد راهبان مقدس است، با مجازاتهای جزئی مانند صد ضربه شلاق تنبیه میکرد. ولی مجازات مارانوها، یعنی یهودیان مسیحیشدهای که پنهانی به دین سابق باز میگشتند، همیشه مرگ بود. هنگامی که فیلیپ دوم وارد اسپانیا شد (۱۵۵۹)، در والادولید بدین ترتیب از او پذیرایی کردند که جلوی چشم او و در برابر دویست هزار تماشاگر، دوازده بدعتگذار را به مجازات مرگ رساندند. یکی از محکومان از فیلیپ تقاضای عفو کرد و او نپذیرفت و گفت اگر فرزند خودش هم چنین بدبختی بود، همین بیرحمی را با او میکرد؛ و با این جمله اعجاب مردم را برانگیخت. فیلیپ گاهگاه جلوی دستگاه تفتیش، که میخواست به ضرر امور کشوری اقدام کند، را میگرفت، ولی روی هم رفته این دستگاه را وسیلهای برای ایجاد غیرت و وحدت ملی میدانست. او از اینکه میشد محکومان را به کار در کشتیها گماشت اظهار خشنودی کرد، و در یک سال (۱۵۵۶) مبلغ ۲۰۰٬۰۰۰ دوکای طلا (به نقل کتاب) به عنوان سهم دولت از دو سوم جریمهها و مصادرههای دستگاه تفتیش دریافت کرد.
دستگاه تفتیش از اینکه توانسته بود ایمان قرون وسطایی را حفظ کند و جلوی اختلاف مذهبی را که باعث آشوب در فرانسه شده بود بگیرد، به خود میبالید. اهمیتی که این دستگاه به ایمان مردم (و نه رفتار آنان) میداد باعث شد که حفظ اخلاق مردم به دست روحانیانی که شهرت اخلاقی خوبی نداشتند و کارمندان دولت که تسلط آنها بر مردم در نتیجه حبسها و جریمههای دستگاه تفتیش کاهش یافته بود، صورت پذیرد.
شرافت، پوشاک و سرگرمیها
عفاف و عصمت زنان نه تنها به وسیلهٔ مذهب و قانون، بلکه به وسیلهٔ شرافت حفظ میشد. طبق این اصل، هر مردی موظف بود عصمت هر یک از زنان خانوادهٔ خود را که مورد بیاحترامی قرار گرفته بود به وسیلهٔ شمشیر حفظ کند، یا از کسانی که باعث بیآبرویی آنان شده بودند انتقام بگیرد. دوئل غیرقانونی، ولی مورد پسند مردم بود. زنان عفیف، مانند زنان مسلمانان، تقریباً در انزوا و عزلت به سر میبردند، دور از مردها غذا صرف میکردند، و بندرت همراه آنها در انظار ظاهر میشدند؛ و هنگامی که از خانه بیرون میرفتند، در کالسکههای دربسته مینشستند. خواستگاران در میان کوچه برای دوشیزگانی که پشت پنجرههای مشبک بودند نغمهسرایی میکردند و بندرت اجازهٔ دخول در منازل آنها را به دست میآوردند، مگر آنکه پدر و مادر هر دو طرف به توافقی رسیده باشند. با این وجود، ازدواجهای عاشقانه بسیار صورت میگرفت. در عصر فیلیپ دوم، سطح اخلاق، تا اندازهای که زیبایی زنان یا قوه تخیل مردان اجازه میداد، حفظ میشد؛ و پادشاه تا حدی جلوی پولپرستی کارمندان را میگرفت؛ تا هزیمت ناوگان شکستناپذیر، روحیهٔ مردم بدین وسیله تقویت میشد که اسپانیا وارد جنگی مقدس علیه اسلام و هلند و انگلستان شده است. هنگامی که این عقیده متزلزل شد، نیروی بدنی و روحانی اسپانیا از میان رفت.
در این ضمن زندگی اسپانیایی عظمت و زیبایی مخصوص به خود را داشت. صدقه دادن امری عمومی بود و حسن سلوک در هر طبقهای دیده میشد. نیمی از مردم عقیده داشتند که از طبقه اشرافند، سعی میکردند مثل شهسواران مؤدب باشند و مایل بودند مانند اشراف لباس بپوشند. در زمان فیلیپ دوم لباس نسبتاً ساده بود: مردها یقهٔ چیندار، نوعی لباس چسبان، شلوار سیاه و تنگ و چکمهٔ سگکدار میپوشیدند. «علیامخدرات» (همهٔ زنان علیامخدره بودند) خطوط اندام خود را با نیمتنههای ساده و صاف پنهان میکردند؛ چهره را، به استثنای چشمها (که در زنان اسپانیایی فتنهانگیز است)، از مردان میپوشاندند؛ و پاها را چنان محجوبانه از انظار پنهان میداشتند که اگر عاشقان میتوانستند لحظهای آنها را ببینند، یکی از شورانگیزترین آرزوهای خود را برآورده میدیدند. پس از مرگ فیلیپ، سختگیری در امور اخلاقی کمتر شد؛ لباس زنان صورتی تفننی به خود گرفت؛ بادبزنهای دستی در شوخیهای صامت به کار رفت؛ سرخاب بر روی چهرهها، شانهها و دستها درخشیدن گرفت؛ و پاهای اسرارآمیز در چنان دامنهای گشاد و بادکردهای پنهان شدند که صاحبان تماشاخانهها مجبور بودند از زنانی که اینگونه دامنها را میپوشیدند پول دو صندلی را مطالبه کنند.
گاوبازی همچنان از تفریحات مردمپسند به شمار میرفت. پاپ پیوس پنجم، در سال ۱۵۶۷، فرمانی به منظور نهی آن صادر کرد، ولی فیلیپ دوم اعتراض کرد و گفت نتیجهٔ این عمل ایجاد انقلاب در اسپانیا است، در نتیجه فرمان پاپ نادیده گرفته شد. دسته راه انداختن باعث سرگرمی مردم در آن روزهای خستهکننده میشد، و تشکیل کارناوال سرپوشی بر روی گناهان میگذاشت. نواختن آهنگ به منزلهٔ علاقهای بود که از لحاظ اهمیت پس از مذهب قرار داشت، ولی کاملاً وابسته به مذهب و عشق بود. یکی از آلات موسیقی به نام ویولا (ویولای اسپانیایی)، که به گیتار شباهت داشت، در روابط عاشقانه تأثیری خوابآور میبخشید؛ و مادریگالها تا مدتی مورد توجه مردم بودند؛ و در موسیقی مذهبی، اسپانیا با ایتالیا رقابت میکرد.
ویکتوریا، ولاسکز موسیقی اسپانیا
توماس لویس ده ویکتوریا، که ولاسکز موسیقی اسپانیا شمرده میشود، در آویلا، زادگاه قدیسه ترزا، پرورش یافت و شاید تحت تأثیر این زن قرار گرفت. او صدا و حرفهای داشت؛ احتمال دارد در سال ۱۵۶۴ در سلک کشیشان درآمده باشد، اما محققاً یک سال بعد بود که فیلیپ مقرری برای او تعیین کرد تا در ایتالیا به تحصیل موسیقی بپردازد. در سال ۱۵۷۱ او در کولجیوم جرمانیکوم سردستهٔ همسرایان شد، و در سال ۱۵۷۲، در سی و دو سالگی، کتابی از موتهها منتشر کرد که شامل مراثی ارمیا در سقوط اورشلیم بود. پس از مراجعت به اسپانیا (۱۵۸۳) کتابی شامل سرودهای مذهبی به فیلیپ دوم تقدیم کرد، و یکی از آنها، که عنوان آن در متن کتاب مخدوش است (ظاهراً O quam gloriosum)، از عالیترین سرودهایی است که در مراسم قداس خوانده میشود. همچنین برای تشییع جنازهٔ ماری، خواهر فیلیپ و بیوهٔ امپراتور ماکسیمیلیان دوم، آهنگی بسیار مؤثر ساخت (متن کتاب در این جا مخدوش است و آن را قداس مردگان او میدانم) که به عقیدهٔ یکی از موسیقیدانهای بزرگ از عالیترین تصنیفات به شمار میرود. ویکتوریا آن را آخرین آهنگ خود میدانست، و پس از انتشار آن (۱۶۰۳)، بازماندهٔ زندگی خویش را وقف امور مذهبی کرد. او از مفاخر برجستهٔ مشهورترین دورهٔ سلطنت اسپانیا به شمار میرود.
فیلیپ دوم، ۱۵۵۸ تا ۱۵۹۸
این پادشاه، که یکی از شگفتانگیزترین و نیرومندترین شخصیتهای تاریخ به شمار میرود، مردی متعصب و با وجدان بود. وی اگرچه در خارج از اسپانیا منفور بود، در داخل آن محبوبیت بسیار داشت. محققانی که بخواهند دربارهٔ او بیطرفانه قضاوت کنند، با دشواری مواجه خواهند شد. تبار او به منزلهٔ سرنوشت او بود: پدرش شارل پنجم بود که مملکت و تعصب را برای او به ارث نهاد؛ مادربزرگ پدری او خوانای دیوانه نام داشت که دختر نامتعادل فردیناند کاتولیک بود؛ عرفان و جنون در خون فیلیپ، و اعتقاد به اصول مذهب و استبداد سهم موروثی او بود؛ مادرش، ایزابل پرتغال، دو فرزند دیگر داشت که هر دو در کودکی در نتیجهٔ صرع درگذشته بودند. خود این زن در سی و شش سالگی، زمانی که فیلیپ دوازده ساله بود، فوت شد. فیلیپ در والادولید در سال ۱۵۲۷، درست هنگامی که سپاهیان پدرش رم را غارت میکردند و پاپ را به اسارت میبردند، دیده به جهان گشود. وی توسط کشیشان و زنانی بزرگ شد که او را با اصول پرهیزگاری بار آوردند و متقاعدش کردند که کلیسای کاتولیک به منزلهٔ پایهٔ ضروری اخلاق و سلطنت است. پدرش در فلاندر پرورش یافته و مردی کارآزموده شده بود، در صورتی که فیلیپ قسمت بیشتر عمر خود را در اسپانیا گذرانده و، علیرغم پوست سفید و موی زرد و نرم، از حیث صورت، ایمان، روح و جسم شبیه اسپانیاییها شده بود.