نزاع بر سر آیینهای چینی
بقیهٔ این داستان، که تا قرن هجدهم ادامه یافت، شاید مورخی فیلسوف را سرگرم کند. در چین، یسوعیان، که تا حدی به مسائل علمی مشغول بودند، از تعصب در علوم الهی دست کشیده بودند. وقتی با آثار کلاسیک چین آشنا شدند، از حکمت جالبی که در آنها یافتند شگفتزده شدند. احترامی که چینیها به نیاکان خود میگذاشتند پشتوانهٔ قابلتوجهی برای ثبات اخلاقی و اجتماعی به نظر میرسید، و در آیین کنفوسیوس چیزهایی بود که به پرستش خود او میانجامید. اما مبلغان دیگر به دستگاه تفتیش عقاید رم شکایت بردند (۱۶۴۵) که یسوعیان احترام کافی برای صلیب و اصل رستگاری بشر قائل نیستند و این ممکن است چینیها را، که باور ندارند خدایی به دست انسان کشته شود، دچار وحشت کند. همچنین میگفتند یسوعیان مراسم قداس را بهجای لاتینی به چینی برپا میکنند، به تازهمسیحیان اجازه میدهند بیشتر مراسم دین بومی خود را نگه دارند و بهعنوان پزشک، جراح، بازرگان، صراف و مشاور سرداران و امپراتوران ثروت هنگفتی به دست میآورند. یسوعیان نیز به نوبهٔ خود از کار دومینیکنها و فرانسیسکنها هراس داشتند، چون این فرقهها به چینیها میگفتند مسیحیت تنها راه رهایی از عذاب جاودان است و نیاکانی که آنها میپرستند در آتش جهنم میسوزند. اینوکنتیوس دهم به یسوعیان فرمان داد که از تقدیم گوشت و نوشیدنی به «سایههای» نیاکان خودداری کنند. در همین میان کشیشان یسوعی دربارهٔ زندگی، دین و اندیشهٔ چینیها مطالبی به اروپا میفرستادند که در قرن هجدهم یکی از عوامل لرزاندن پایههای مسیحیت شد.
جمهوری یسوعی پاراگوئه
مبلغان یسوعی در آمریکای جنوبی با تأسیس مراکز پزشکی، ایجاد مدرسهها و کوشش برای کاستن از ستم اسپانیاییها، احترام و اعتماد بومیان را جلب کردند. آنان فرهنگ لغت و دستور زبان نوشتند، نواحی خطرناک درونی را کشف کردند و سهمی بسزا در پیشرفت جغرافیا یافتند. همچنین پوست درختی به نام کینا (گنهگنه) را به اروپا فرستادند که در درمان مالاریا بسیار مؤثر افتاد، و در پاراگوئه جامعهای اشتراکی بنا نهادند.
یسوعیان در میان دشتهای پامپا و جنگلهای کنار رود اوروگوئه، و بالای آبشارهای خطرناکی که استعمارگران را دلسرد میکرد، آبادیهایی از سرخپوستان ساختند و با اجازهٔ فیلیپ سوم، پادشاه اسپانیا، همهٔ سفیدپوستان جز یسوعیان و فرماندار مستعمره را از ورود به آنجا منع کردند. ادعا میکردند ساکنان آن ناحیه کودکخوی و مهربانند، «دویست هزار سرخپوست که از هر جهت برای ملکوت خدا آمادهاند». زبان بومیان را آموختند، ولی اسپانیایی یا پرتغالی به آنان یاد ندادند و از آمیزش با استعمارگران بازشان داشتند. برای کشاندن آنان به مسیحیت، دلشان را با مهربانی، انسانیت و موسیقی به دست آوردند. مدرسههای موسیقی ساختند و دستههایی پروراندند که نواختن همهٔ آلات اصلی موسیقی اروپایی را آموختند و تقریباً هر آهنگی، حتی گزیدههایی از اپراهای ایتالیایی، مینواختند. پس از چندی بومیان میتوانستند دستهجمعی بخوانند و گفتهاند میان هزاران صدا یک نت غلط شنیده نمیشد. گروههایی از نوازندگان بومیان را در رفتوآمد به محل کار همراهی میکردند و هنگام کار در کارگاهها و کشتزارها برایشان مینواختند. جشنهای مسیحی را با آواز، رقص و مسابقههای ورزشی برپا میداشتند. کشیشان یسوعی حتی نمایشنامههای خندهآور میساختند و بازی در آنها را به بومیان میآموختند.
امور اقتصادی و حکومتی کاملاً زیر نظر یسوعیان بود. بومیان استعداد شگفتی در تقلید از محصولات اروپایی نشان میدادند و حتی ساعتهای پیچیده، توریهای ظریف و آلات موسیقی میساختند. کار اجباری بود، ولی جوانان میتوانستند پیشهٔ خود را برگزینند و بخشی از وقتشان را به تفریح و آموختن بگذرانند. متوسط کار روزانه هشت ساعت بود. ساعتهای کار، عبادت و بازی را یسوعیان تعیین میکردند. بخشی از زمینها در تصرف افراد بود، ولی بیشترش به جامعه تعلق داشت. حاصل دسترنج جامعه به دولت داده میشد. بخشی برای بذر یا سالهای کممحصول کنار میرفت و بیشترش میان بیست هزار خانواده به نسبت نیازشان تقسیم میشد. شاید بخش اندکی هم خرج صد و پنجاه یسوعی میشد که بهعنوان مدیر، ناظر، پزشک، معلم و کشیش خدمت میکردند. طبق فرمانی شاهی که به درخواست خود یسوعیان صادر شده بود، آنان حق نداشتند در سود اقتصادی شریک شوند و گاهبهگاه باید به رئیس ایالتی خود گزارش میدادند.
دادرسی در دست قاضی و پلیس بومی بود. کیفرها تازیانه، زندان یا تبعید بود و اعدام رسم نبود. هر آبادی بیمارستان، مدرسه و کلیسای خود را داشت و نیازهای سالخوردگان و ناتوانان را برمیآورد. حکومت یسوعیان نوعی اشتراکگرایی بر پایهٔ دین بود: بومیان روزی خود را میگرفتند و از امنیت و آرامش یک زندگی فرهنگی محدود بهره میبردند، ولی در برابر آن مسیحیت و انضباط را میپذیرفتند.
میتوان پرسید یسوعیان این شیوهٔ شگفت حکومت را از کجا یافتند. شاید بخشی را از اوتوپیا (۱۵۱۶) اثر تامس مور گرفتند، بخشی از انجیل، و بخشی از قوانین خود فرقه، که در دریای بیکران فردگرایی جزیرهای اشتراکی بود. به هر حال این روش به مذاق بومیان خوش آمد و بیتوسل به زور و با باور دینی برقرار شد و صد و سی سال (از حدود ۱۶۲۰ تا ۱۷۵۰) ماند. وقتی از بیرون به این جامعه حمله شد، اعضایش چنان سخت از خود دفاع کردند که مهاجمان را به شگفتی انداختند. حتی فیلسوفان شکاک فرانسه تحت تأثیر قرار گرفتند. دالامبر نوشت یسوعیان در پاراگوئه نوعی حکومت پادشاهی بنا کردند که فقط بر نیروی ایمان و شیوهٔ معتدل فرمانرواییشان تکیه داشت و چون بر آن نواحی تسلط یافتند، مردمِ زیر دستشان را خوشبخت ساختند. ولتر این تجربه را «پیروزی انسانیت» نامید.
سقوط آبادیهای پاراگوئه
این جامعه شکست خورد چون نتوانست خود را از جوامع دیگر جدا نگه دارد. بازرگانان اسپانیایی یسوعیان را به اشتغال به تجارت متهم میکردند و استعمارگران اسپانیایی، که از دسترسی به ناحیهای پرمنبع و پرنیروی انسانی محروم شده بودند، بر آنان رشک میبردند. دستههایی که کارشان ربودن بومیان برای بردگی بود پیوسته به آبادیهای یسوعیان حمله میکردند. کشیشان و بومیان بخشهای در معرض حمله را تخلیه میکردند. وقتی مهاجمان به درون سرزمین پیش آمدند، یسوعیان از پادشاه اسپانیا اجازه گرفتند بومیان را به سلاح اروپایی مجهز کنند و از آن پس مقاومت کردند. اما بزرگترین خطر برای آن آبادی مسیر سیاست و اندیشهٔ اروپا بود. دسیسههای سیاسی پیوستهٔ یسوعیان در فرانسه، اسپانیا و پرتغال، در کنار جنبش آزاداندیشی و مخالفت روحانیان، در نیمهٔ دوم قرن هجدهم نزدیک بود به راندن فرقه از همهٔ کشورها بینجامد. مارکی دو پومبال، وزیر مقتدر و فرمانروای پرتغال، دشمن سرسخت یسوعیان بود. او در ۱۷۵۰ پیمانی بست که به موجب آن پرتغال مستعمرهٔ ساکرامنتو را در دهانهٔ رود ریودولاپلاتا در برابر سرزمینهای اسپانیا در شمال آن واگذار میکرد، و این سرزمینها هفت آبادی یسوعی با هزاران سرخپوست را دربر داشت. به غلط شایع شده بود که در آن سرزمینها طلا هست و یسوعیان آن را احتکار میکنند. مقامهای پرتغالی به کشیشان و بومیان دستور دادند ظرف سی روز آن هفت ناحیه را تخلیه کنند. یسوعیان (جز یک تن) حاضر به اطاعت شدند، ولی سرخپوستان مقاومت را برگزیدند و پنج سال حملات پرتغالیها را دفع کردند. در ۱۷۵۵ پرتغالیها چند توپ آوردند و صدها بومی کشته شدند. بقیه به جنگلها گریختند یا تسلیم شدند. آنگاه رؤسای یسوعی به افراد خود فرمان بازگشت به اسپانیا دادند و آزمایشی که موراتوری آن را «خوشبختی مسیحیت» نامیده بود به پایان رسید.
مبلغان یسوعی در آمریکای شمالی
از سرگذشت مبلغان یسوعی در آمریکای شمالی بهتر آگاهیم و آن را فقط برای تکمیل گزارش کارشان یاد میکنیم. آنان در ۱۵۷۲ وارد مکزیک شدند و در تغییر دین بومیان رنج بسیار کشیدند، ولی بار عمدهٔ این کار بر دوش فرانسیسکنها و دومینیکنها بود. فرانسیسکنها از مکزیک تا شهر زیبایی که ظاهراً به نام قدیس فرانسیس آسیزی نامیده شده است (سانفرانسیسکو)، مراکز تبلیغی زیبا و ساختمانهایی برای بینوایان به یادگار گذاشتند. بسیاری از یسوعیان در راه تبدیل سرخپوستان سختی کشیدند و کشته شدند: ایزاک ژوگ را ناقص کردند، به بردگی گرفتند و سپس کشتند؛ ژان دو برئوف، گابریل لالمان، آنتوان دانیل و چند یسوعی دیگر در ۱۶۴۸ و ۱۶۴۹ مرگی خشونتبار یافتند. شاید با اصولی که این مردان میخواستند بیاموزند موافق نباشیم، ولی با نگاه به سنگدلی و آز استعمارگران مسیحی، که کارشان تجارت برده بود و شکایت میکردند فعالیتهای انساندوستانهٔ مبلغان مانع خدمت «هندیخواران» به تمدن میشود، باید انسانیت و اخلاص یسوعیان را به دیدهٔ احترام نگریست و آن را، هرچند ناچیز و غمانگیز، مانعی در راه آن استعمارگران شمرد.