پادشاهی پر از فرقه
پادشاه تازه، چارلز اول، که بر سنن فئودالی و نظم اجتماعی انگلستان پرورش یافته بود و خود را در میان بازرگانان و پیرایشگران لندن گم‌شده می‌یافت، از تنوع و شدت عقاید مذهبی سخت ناراحت شد. حق داوری فردی، که هر دینی تا پیش از رسیدن به قدرت مدافع آن بود، به‌علاوهٔ گسترش کتاب مقدس، مذهب‌ها را چندین برابر کرد. در یک رساله از بیست‌ونه فرقه و در رساله‌ای دیگر از صدوهشتاد فرقه یاد شده است. افزون بر اختلاف‌های قدیمی پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها، خود پروتستان‌ها نیز میان انگلیکان‌ها، پرسبیترها و پیرایشگران سخت دودسته بودند. پیرایشگران هم به استقلالیان (که در رؤیای حکومتی جمهوری بودند)، کویکرها (که با جنگ، خشونت و سوگند مخالفت می‌کردند)، اصحاب سلطنت پنجم (که منتظر بازگشت مسیح برای فرمانروایی بر زمین بودند)، طرفداران آنتی‌نومیانیسم (که برگزیدگان خدا را تابع قوانین بشری نمی‌دانستند) و گروه‌های دیگر تقسیم شدند. یکی از نمایندگان پارلمان شکایت می‌کرد که صنعتگران منبر برپا کرده‌اند و با حرارت دین خود را تبلیغ می‌کنند، و بسیاری از آنان خواسته‌های اقتصادی یا سیاسی خود را در پوشش کتاب مقدس پنهان می‌دارند.
غیر از اینان آناباپتیست‌ها بودند که فقط بزرگسالان را تعمید می‌دادند، و باپتیست‌ها که در ۱۶۰۶ از جدایی‌طلبان جدا شدند و در ۱۶۳۲ به باپتیست‌های عمومی و خصوصی تقسیم شدند. گروه نخست اصل تقدیر کالون را رد می‌کرد و گروه دوم آن را می‌پذیرفت.
تردید و خداپرستان
تکثیر فرقه‌ها و مناظره‌های پرحرارتشان باعث شد اقلیتی کوچک به همهٔ اشکال مسیحیت شک کند. اسقف فادربی افسوس می‌خورد که کتب مقدس معنای خود را از دست داده‌اند و فقط به شیوه‌ای تعلیم داده می‌شوند که درخور نادانان است. کشیش جیمز کرنفرد در ۱۶۴۶ گفت گروه بزرگی به شکاکیت یا الحاد گرویده‌اند یا به هیچ چیز اعتقاد ندارند. جزوه‌ای با عنوان درهای جهنم گشوده شد، فهرستی از خطاها، بدعت‌ها و کفرهای رو‌به‌گسترش آن زمان، پرسش‌هایی را برمی‌شمرد که مطرح می‌شد: آیا کتاب مقدس متنی راستین و غیرجعلی است یا ساختهٔ دست بشر، و آیا می‌تواند خدایی حقیقی را به ما نشان دهد. دیدگاه جسورانهٔ دیگری می‌گفت خرد درست بر ایمان فرمان می‌راند، پس باید به کتب مقدس، تثلیث، تجسم و رستاخیز تا آنجا ایمان داشت که با خرد سازگار باشد. شکاکان بسیاری به رستاخیز و الوهیت عیسی باور نداشتند.
شمار روزافزونی از متفکران، که خداپرست (دئیست) نامیده شدند، کوشیدند میان شکاکیت و مذهب راهی بیابند و پیشنهاد کردند مسیحیت به اعتقاد به خدا و جاودانگی روح محدود شود. ادوارد، لرد هربرت چربری، در رسالهٔ جالبش دربارهٔ حقیقت (۱۶۲۴) به این پیشنهاد جامهٔ فلسفی پوشاند. به گفتهٔ او حقیقت ربطی به کتاب مقدس ندارد، نه کلیسا و نه هیچ مرجع دیگری نمی‌تواند آن را به مردم ببخشد، و بهترین گواه آن توافق همگانی است. پس بهترین مذهب نه مذهبی الهامی، بلکه مذهبی «طبیعی» است که به اصولی محدود شود که مذهب‌های گوناگون در کل می‌پذیرند. او می‌گفت در جهان موجودی برتر هست که باید با زیستن بر پایهٔ تقوا او را پرستید، و رفتار نیک در این دنیا یا پس از آن پاداش و رفتار بد کیفر می‌یابد. به روایت اوبری، وقتی کلیسا حاضر نشد آخرین مراسم را برای هربرت به‌جا آورد، او آرام درگذشت.
ترس از رم
پارلمان از کاتولیسیسم بیش از بدعت‌گذاری نگران بود. به نقل کتاب، در ۱۶۳۴ کاتولیک‌های انگلستان شاید یک‌چهارم جمعیت را تشکیل می‌دادند (رقمی که به نظر بسیار بالا می‌آید)، و با وجود قوانین و خطرها، حدود ۳۳۵ کشیش یسوعی در آن کشور زندگی می‌کردند. اعیان نیرومندی به آیین دیرین وفادار بودند. جورج کالورت، لرد بالتیمور، در ۱۶۲۵ تغییر دین خود را اعلام کرد و در ۱۶۳۲ چارلز به او اجازهٔ تأسیس مستعمره‌ای را داد که بعدها مریلند نام گرفت. هانریتا ماریا، ملکهٔ کاتولیک، مأموری پنهانی به رم فرستاد تا کلاه کاردینالی را برای یکی از اتباع انگلیسی بگیرد. پادشاه انگلیکان آماده بود به یک اسقف کاتولیک اجازهٔ اقامت در انگلستان بدهد، به شرط آنکه پاپ اوربانوس هشتم با نقشهٔ چارلز برای یک ازدواج سیاسی موافقت کند (۱۶۳۴)، ولی پاپ نپذیرفت.
کاتولیک‌ها رواداری مذهبی می‌خواستند، اما پارلمان تعصب فرمانروایان کاتولیک، روز سن‌بارتلمی و توطئهٔ باروت را از یاد نبرده بود و نمی‌خواست دربارهٔ زمین‌های پروتستان‌ها، که زمانی دست کاتولیک‌ها بود، تحقیقی بشود. برعکس، اجرای کامل قوانین ضدکاتولیکی را خواستار شد. در این هنگام احساسات ضد پاپ، به‌ویژه در طبقهٔ متوسط، بالا گرفت. این طبقه با ورود کشیشان کاتولیک و با دلبستگی روزافزون طرفداران کلیسای رسمی به شیوه‌های کاتولیکی مخالفت می‌کرد.
کلیسای رسمی و صداهای اعتدال
کلیسای رسمی از پشتیبانی کامل دولت برخوردار بود. آیین انگلیکان قانوناً اجباری بود و حتی «مواد سی‌ونه‌گانه» به قانون کشور بدل شد (۱۶۲۸). اسقف‌های انگلیکان ادعا می‌کردند که به‌تسلسل از حواریون منصوب شده‌اند و حرف پرسبیترها و پیرایشگران را، که می‌گفتند جز اسقف‌ها دیگران نیز می‌توانند کشیش تعیین کنند، نمی‌پذیرفتند. بسیاری از کشیشان انگلیکان آن دوره عالم و خوش‌نیت بودند. جیمز آشر، اسقف اعظم آرما، با وجود محاسبهٔ مشهورش که آفرینش جهان را در ۲۲ اکتبر ۴۰۰۴ پیش از میلاد می‌دانست، عالمی واقعی بود. این خطای تاریخی در چاپ‌های بعدی متن مجاز کتاب مقدس به‌طور غیررسمی پذیرفته شد. جان هیلز، کشیش سفارت انگلستان در هلند، دربارهٔ تردید، خرد و رواداری چنین می‌گفت.
فقط دو راه ما را به دانش می‌رساند: تجربه و استدلال منطقی. کسانی که نزد شما می‌آیند و می‌گویند چه باور کنید و چه کنید، و دلیلش را نمی‌گویند، پزشک نیستند، زالو هستند. قدرت واقعی خرد در دیرباوری است. آنچه به سبب کهنگی در نظر ما محترم است روزی تازه بوده؛ اگر آن روز غلط بوده، گذر زمان درستش نمی‌کند، چون زمان به‌خودی‌خود ارزشی ندارد. این نفس سرکش ماست که می‌خواهد همه مثل ما بیندیشند و کلیسا را آشفته می‌کند، نه تنوع عقاید. اگر بر سر اختلاف‌ها به هم دشنام نمی‌دادیم، از دل می‌توانستیم متحد شویم. مسیحی واقعی دو نشان دارد، ایمانی راستین و رفتاری شرافتمندانه؛ نشان نخست برازنده‌تر است و ما را مسیحی می‌نمایاند، ولی نشان دوم سرانجام نتیجهٔ بهتری دارد. هیچ‌کس، چه کافر و چه بت‌پرست، نیست که دامن ترحم مسیحی به او نرسد.
همهٔ «بت‌پرستان» در برابر جوانمردی هیلز واکنشی همسان نشان ندادند. یک یسوعی با نام مستعار ادوارد نات رساله‌ای با عنوان اشتباه در خیرات نوشت (عنوان در متن منبع چنین است) و ادعا کرد که جز در موارد اتفاقی هیچ پروتستانی رستگار نخواهد شد. ویلیام چیلینگورث با رسالهٔ مذهب پروتستان‌ها راهی مطمئن به رستگاری است، که مهم‌ترین رسالهٔ مذهبی آن عصر بود، خلاف آن را به کسانی وعده داد که نات محکومشان کرده بود. او هر دو اردو را می‌شناخت: کاتولیک شده بود و بعد پروتستان، و هنوز بخشی از باورهای کهن را می‌پذیرفت. به گفتهٔ کلرندن، او چنان به شک عادت کرده بود که کم‌کم به چیزی اطمینان نداشت و در عمیق‌ترین اسرار مذهبی تردید می‌کرد.
یکی از فصیح‌ترین کشیشان انگلیکان در عهد چارلز جرمی تیلر بود. موعظه‌های او، که بهتر از مواعظ بوسوئه شمرده می‌شوند، هنوز خواندنی‌اند و حتی یک فرانسوی از آنها به هیجان آمده است. تیلر هوادار سرسخت چارلز اول و کشیش ارتش او بود. هنگامی که پرسبیترها و پیرایشگران در پارلمان اکثریت داشتند و با حرارت به انگلیکان‌های وفادار می‌تاختند، تیلر کتاب آزادی پیشگویی را منتشر کرد و با کم‌رویی هر دو طرف را به اعتدال و رواداری فراخواند. به گفتهٔ او هر مسیحی که اعتقادنامهٔ حواریون را بپذیرد باید با محبت از سوی کلیسا پذیرفته شود، و کاتولیک‌ها را باید آزاد گذاشت، مگر آنکه بخواهند فرمانروایی پاپ بر انگلستان و پادشاهانش را ثابت کنند. در جنگ داخلی حزب پارلمان تیلر را دستگیر و زندانی کرد، ولی پس از آمدن چارلز دوم او اسقف شد و شور و شوقش برای رواداری فروکش کرد.
لاد
نفوذ روزافزون شیوه‌های کاتولیکی در یک مرد بانفوذ کلیسای انگلیکان آشکار شد. ویلیام لاد عقاید و اراده‌ای خاص خود داشت و می‌خواست یا فرمانروایی کند یا بمیرد. افزون بر این بسیار پرهیزکار، سخت‌گیر و تغییرناپذیر بود. او مانند کشیشی واقعی بدیهی می‌دانست که برای حکومتی موفق یک مذهب واحد لازم است و برای مذهبی مؤثر و آرام‌بخش، مجموعه‌ای از آیین‌های پیچیده ضروری است. لاد برخلاف میل پرسبیترها و پیرایشگران پیشنهاد کرد هنر دوباره به خدمت کلیسا درآید: محراب، سکوی وعظ و ظرف تعمید آراسته شود، صلیب به مراسم افزوده شود و جامهٔ سفید و گشاد دوباره بر تن کشیشان بپوشد. یکی از اقدامات او که بسیاری را رنجاند این بود که فرمان داد میز عشای ربانی، که پیش‌تر وسط صحن کلیسا بود و مدتی جای آویختن کلاه هم شده بود، پشت نرده‌ای در انتهای شرقی کلیسا بگذارند.