آیا اعدام خردمندانه بود؟
پست پیشین در میانهٔ جمله‌ای دربارهٔ آنچه چارلز در صورت پیروزی بر دشمنانش می‌کرد قطع شد. منبع جمله را چنین به پایان می‌برد: اگر او پیروز می‌شد، به احتمال قوی کرامول، آیرتن، فرفکس و جمعی دیگر را به شیوه‌ای که دربارهٔ خائنان معمول بود مجازات می‌کرد. (جزئیات آن مجازات در اینجا نیامده است.)
آیا این اعدام عاقلانه بود؟ محتملاً نه. کرامول ظاهراً می‌پنداشت که پادشاه، اگر زنده بماند، ولو در جای بسیار امنی محبوس باشد، باعث شورش‌های پیاپی «سلطنت‌طلبان» خواهد شد. ولی پسر پادشاه نیز می‌توانست چنین شورش‌هایی برانگیزد. او در فرانسه یا هلند می‌زیست، هنوز مرتکب اشتباهات پدر نشده بود، و پس از چندی دربارهٔ او سرگذشت‌های شگفت‌انگیزی شایع شد. اعدام چارلز اول احساسات ملی را دگرگون کرد و ظرف یازده سال سلسلهٔ استوارت را دوباره بر سر کار آورد. هنگامی که جیمز دوم، فرزند چارلز، نیز نارضایتی‌هایی پدید آورد، آنان که در انقلاب باشکوه ۱۶۸۸ شرکت داشتند و آن را با ظرافتی اشرافی رهبری می‌کردند، عمداً به جیمز اجازه دادند به فرانسه بگریزد، و نتیجهٔ آن کار پایدار بود.
با این همه باید گفت که شورش پیشین بود که انقلاب بعدی را آسان‌تر و سریع‌تر کرد.
شورش بزرگ در یک نگاه
شورش بزرگ هم به طغیان‌های پروتستان‌ها در قرن شانزدهم فرانسه شباهت داشت و هم، با همهٔ اختلافات، به انقلاب کبیر فرانسه در ۱۷۸۹. در مورد نخست، پیروان کالون، مردمی ساده و سخت‌گیر که بازرگانان از آنان پشتیبانی می‌کردند، علیه مراسم کلیسا و استبداد حکومت برخاستند. در مورد دوم، مجلس ملی، که نمایندهٔ پول و طبقهٔ متوسط بود، علیه اشراف زمین‌دار که پادشاهی خوش‌نیت ولی اشتباه‌کار رهبرشان بود طغیان کرد. تا ۱۷۸۹ انگلیسی‌ها دو شورش پیشین خود را از یاد برده بودند و با وحشت به انقلابی می‌نگریستند که مانند انقلاب خودشان کشوری را به خاک و خون کشید و به اعدام پادشاهی انجامید، زیرا گذشته کوشیده بود که متوقف بماند.
کتاب دوم: ایتالیا در کشمکش بر سر قدرت، ۱۵۵۶ تا ۱۶۴۸
کتاب دوم این جلد به ایتالیا می‌پردازد. فصل نهم آن «ایتالیا مادر رضاعی، ۱۵۵۸ تا ۱۶۴۹» نام دارد و بخش نخستش «چکمهٔ سحرانگیز» است، اشاره‌ای به شکل شبه‌جزیره بر نقشه.
پس از نهضت دوگانهٔ رنسانس و اصلاح دینی، ایتالیا زیر سلطهٔ اسپانیا درآمد و گرفتار فقر شد، با توسل به مذهب آرام گرفت و از صلح برخوردار شد. بر پایهٔ پیمان کاتوکامبرزی (۱۵۵۹) ایالت ساووا به امانوئل فیلیبر داده شد. جنووا، لوکا، ونیز و سان مارینو جمهوری‌های مستقل ماندند. مانتوا همچنان تابع دوک‌های گونتساگا بود، فرارا مطیع خانوادهٔ استه، و پارما فرمان‌بردار خانوادهٔ فارنزه. خانوادهٔ مدیچی بر توسکان فرمان می‌راند، هرچند زیر نفوذ اسپانیا. اسپانیا به‌وسیلهٔ نایب‌السلطنه‌های خود میلان و نیز ناپل را، که سیسیل و سراسر ایتالیای جنوبی را در بر می‌گرفت، اداره می‌کرد. ایالات پاپی، که از مدیترانه تا آدریاتیک در عرض شبه‌جزیره گسترده بود، زیر نظر پاپ‌ها بود و اسپانیا پیرامون قلمرو آنان را فراگرفته بود.
اسپانیا از لحاظ نظامی متجاوز نبود و در امور داخلی ایالت‌ها، جز ناپل و میلان، دخالت نمی‌کرد، ولی بیزاری آن دولت از تجارت و بیمش از فرهنگ آزاد، زندگی در ایتالیا را غم‌انگیز کرده بود. افتادن تجارت مشرق و آمریکا به دست کشورهای کنار اقیانوس اطلس، ثروتی را که مدتی در خدمت رنسانس بود به آنان منتقل کرد و در همین زمان فرهنگ اسپانیا، انگلستان و هلند را شکوفا ساخت. افزون بر این، ایتالیا از کاهش درآمد پاپ در پی اصلاح دینی صدمه دید. کشاورزان شکیبایش کار می‌کردند و دعا می‌خواندند. راهبان بی‌شمارش نیز دعا می‌خواندند. بازرگانان امتیازهای صنفی و ثروت خود را از دست می‌دادند و اشراف دارایی خود را برای کسب عنوان و جلوه‌فروشی‌های افراطی تلف می‌کردند.
با این همه، ایتالیا در میان آشفتگی سیاسی بزرگ‌ترین دانشمند عصر، گالیله، فلسفهٔ ماجراجویانه و دوراندیشانهٔ برونو، بزرگ‌ترین مجسمه‌ساز، برنینی، مهم‌ترین آهنگساز، مونتورْدی، و دلیرترین مبلغان دینی را پدید آورد، و نیز یکی از بزرگ‌ترین شاعران، تاسو را. در بولونیا، ناپل و رم مکتب‌های نقاشی با مکتب‌های هلند، کشوری ثروتمند، رقابت می‌کردند. از لحاظ فرهنگی ایتالیا هنوز در مراتب عالی بود.
در دامنه‌های آلپ
اگر بار دیگر بتوانیم با خیال و قلم از باغ و تالاری که ایتالیا نام دارد به سرعت بگذریم، باز مطبوع خواهد بود.
تورین در زمان حکومت پرقدرت امانوئل فیلیبر و با تشویقی که مارگریت دو فرانس، دوشس ساووا، از ادبیات و هنر می‌کرد، پایتختی معتبر شد. میلان، هرچند تابع بود، هنوز شکوهمند بود. جان اولین در ۱۶۴۳ آن را از زیباترین شهرهای اروپا شمرد و به نقل کتاب آن را دارای صد کلیسا، هفتاد و یک صومعه، چهل هزار سکنه، قصرهای عالی و هنرمندان کم‌نظیر دانست. پس از آنکه کلیسای سان لورنتسو مادجوره آسیب دید، کارلو بورومئو، اسقف اعظم متدین میلان، مارتینو باسی را مأمور کرد که درون آن را به سبک پرجلال اوایل مسیحیت، نظیر کلیسای سن ویتاله در راونا، بسازد. برادرزادهٔ کارلو (کلمهٔ کتاب؛ منابع دیگر او را پسرعمو می‌نامند)، کاردینال فدریگو بورومئو، قصر آمبروزیان را ساخت (۱۶۰۹) و کتابخانه‌ای معتبر در آن بنیاد گذاشت. قصر بررا، که در ۱۶۱۵ به مدرسهٔ یسوعیان اختصاص یافت، از ۱۷۷۶ مرکز آکادمی هنرهای زیبا و از ۱۸۰۹ مرکز گالری معروف بررا شد، و هرچند در جنگ جهانی دوم آسیب دید، اکنون کاملاً مرمت شده است. آنجا آثار پروکاتچینی‌ها و کرسپی‌ها، دو خانواده‌ای که بر نقاشی میلانی چیره بودند، دیده می‌شود.
جنووای آرام، از فراز تپه‌هایی که با قصرها آراسته بود، هنوز با غرور بر کشتی‌هایی می‌نگریست که در مدیترانه رفت و آمد می‌کردند. این جمهوری بازرگان متصرفات شرقی خود را در برابر ترکان عثمانی از دست داده بود و بخشی از تجارتش با شرق به کشورهای کنار اقیانوس اطلس رفته بود، ولی لنگرگاه بزرگ طبیعی‌اش شهر را بندری مناسب کرده بود (و هنوز بندر عمدهٔ ایتالیاست). اینجا بود که ثروتمندان و بازرگانان بزرگ زیباترین خانه‌ها را در ایتالیا ساختند. اولین عقیده داشت «کوچهٔ نو»، که منبع نقشه‌اش را به روبنس نسبت می‌دهد و مقابل قصرهای مرمرین قرار داشت، بسی از دیگر کوچه‌های اروپا بهتر است. (روبنس طرح‌هایی از قصرهای جنووا منتشر کرد، ولی طراح این کوچه گالئاتتسو آلسی بود که منبع نیز نامش را می‌آورد.) آلسی و شاگردانش طرح‌های بسیاری از این خانه‌های اشرافی کشیدند که به تالارهای اشیای هنری، پله‌های باشکوه، دیوارهای چوب‌کاری‌شده یا دیوارهایی با نقوش فرسکو، و اثاث مجلل شهرت داشتند. بسیاری از میزها و تخت‌خواب‌های این خانه‌ها از نقرهٔ برجسته ساخته شده بود. اشراف جنووا در تبدیل عرق جبین به طلا مهارت داشتند.
در ۱۵۸۷ جاکومو دلا پورتا کلیسای سانتیسیما آنونتسیاتا را برپا کرد که ستون‌های کنگره‌دار، منبر زیبا و طاق آراسته‌اش مایهٔ افتخار جنووا شد. این کلیسا و دیگر کلیساهای جنووا در جنگ جهانی دوم آسیب بسیار دیدند.
فلورانس، پارما و مانتوا
حتی در زمان وازاری فلورانس «آتن ایتالیا» نام داشت، زیرا در ادبیات و علوم و هنرهای گوناگون آوازه داشت و دانشجویان از هر سو بدان‌جا روی می‌آوردند. آنجا همه‌چیز جز عفاف رونق داشت. در زمان دوک بزرگ فرانچسکو اول، خانوادهٔ مشهور مدیچی به زندگی خصوصی رسوایی‌آمیز شهره بود. کاردینال فردیناند دو مدیچی از مناصب کلیسایی چشم پوشید تا لقب دوک بزرگ فردیناند اول را به دست آورد. او بیست و دو سال (۱۵۸۷ تا ۱۶۰۹) با عدالت بر توسکان فرمان راند، علم و ادب را ترویج کرد، با گشودن بندر لیورنو بر روی همهٔ بازرگانان و فرقه‌های مذهبی تجارت توسکان را گسترش داد، و با سرمشقی که از زندگی خود به مردم داد روحیهٔ آنان را بالا برد. کوزیمو دوم و فردیناند دوم، جانشینانش، با کمک به گالیله نام خود را بلندآوازه کردند. بارتولومئو آماناتی آب‌نمای نپتون را در فلورانس از سنگ تراشید و قصری در لوکا ساخت. جووانی دا بولونیا در ۱۵۸۳ غارت سابین‌ها را ساخت که در لودجا دی لانتسی قرار دارد، و مجسمهٔ هانری چهارم را، که کوزیمو دوم به ماریا دمدیچی تقدیم کرد و پون‌نوف پاریس را با آن آراست. آلساندرو آلوری و پسرش کریستوفانو در تابلوهایی که در فلورانس می‌کشیدند رنگ‌های بدیع به کار بردند، و پیترو دا کورتونا در نقاشی روی گچ سقف‌های قصر پیتی صحنه‌هایی در ستایش دوک کوزیمو اول کشید و استادی خود را نشان داد.
پارما در این دوره دوکی نامدار داشت، آلساندرو فارنزه، که چون لشکریان اسپانیایی را علیه هلندی‌ها رهبری می‌کرد هرگز فرصت نیافت بر تخت بنشیند. در عهد پسرش رانوتچو دانشگاه پارما در اروپا آوازه‌ای بسیار یافت، و آلئوتی در ۱۶۱۸ تماشاخانهٔ فارنزه را ساخت که آمفی‌تئاتر نیم‌دایره‌اش هزاران نفر را در خود جا می‌داد. در تاریخ جدید ایتالیا فقط تماشاخانهٔ اولیمپیکو، که استاد او پالادیو ساخته، با آن برابری می‌کند.
مانتوا در این هنگام پیشرفتی یافت که روزهای بزرگ ایزابلا د استه را به یاد می‌آورد. صنعت پارچه‌بافی در این شهر بسیار ترقی کرد و پارچه‌هایش حتی در انگلستان و فرانسه، که رقیبان مانتوا بودند، خریدار بسیار داشت. خانوادهٔ گونتساگا، که از ۱۳۲۸ بر این شهر فرمان رانده بود، هنوز مردان کاردان می‌پروراند. دوک وینچنتسو اول یکی از شاهزادگان دورهٔ رنسانس شد: مردی خوش‌اندام و خوش‌سیما، حامی روبنس سعادتمند و تاسوی بیچاره، که آثار هنری قدیمی چینی، آلات موسیقی، فرشینه‌های فلاندری، لالهٔ هلندی و زنان زیبا گرد می‌آورد. او شعر و قمار را نیز دوست داشت، و در نبرد... (جملهٔ منبع اینجا قطع می‌شود و در بخش بعدی متن ادامه می‌یابد).