شورش در ایرلند
نگرانی‌های پارلمان با بروز شورشی شدید در ایرلند (اکتبر ۱۶۴۱) زیادتر شد. فیلیم اونیل، روری اومور و دیگر رهبران ایرلندی خواهان جنگی آزادی‌بخش بودند، و می‌خواستند الستر از دست کوچنشینان انگلیسی بیرون آید، کاتولیک‌ها از ظلم رها گردند و ایرلند از تسلط انگلیسی‌ها خارج شود. شورشیان، که خاطرهٔ آزارها، تعقیب‌ها و خلع یدهای سخت را فراموش نکرده بودند، با چنان خشمی جنگیدند که نبرد بی‌رحمانه شد. انگلیسی‌های مقیم ایرلند که می‌خواستند از جان خود و آنچه ملک مشروع خود می‌شمردند دفاع کنند، تلافی به مثل کردند و هر پیروزی خونریزی تازه‌ای به دنبال داشت. (منبع این رویدادها را با زبانی قالبی‌ساز نسبت به ایرلندی‌ها و با جزئیات کشتار بیان می‌کند؛ اینجا تعدیل شده است.)
پارلمان انگلستان اشتباهاً می‌پنداشت چارلز این شورش را برای استقرار مجدد مذهب کاتولیک در ایرلند و بعداً در انگلستان برپا کرده است. بنابراین تقاضای او برای دریافت پول به منظور نجات انگلیسی‌ها در «پیل» را نپذیرفت، و شورش ایرلندی‌ها در سرتاسر انقلاب انگلستان ادامه یافت. هنگامی که چارلز دو تن از اسقفان محروم و محکوم را به مقامی بلندتر رسانید، انقلاب شدت بیشتری یافت.
اعتراض بزرگ
اعضای خشمگین مجلس عوام پیشنهاد کردند که نامهٔ «اعتراض بزرگ» برای اعلام مرافعهٔ پارلمان و پادشاه نوشته شود تا چارلز به پارلمان اختیار دهد انتصابات او به مقامات مهم را «وتو» کند. بسیاری از محافظه‌کاران احساس می‌کردند این کار قدرت مجریه را به پارلمان منتقل می‌کند و پادشاه را شخصی ناتوان می‌سازد. اختلافات احزاب شدیدتر و مباحثات تندتر شد و اعضای آنها برای تأکید مطلب خود دست به شمشیر می‌بردند. کرامول بعداً گفت اگر آن لایحه به تصویب نمی‌رسید، عازم آمریکا می‌شد. این لایحه با اکثریت یازده تا دوازده رأی (منبع دوازده می‌گوید) به تصویب رسید و در اول دسامبر ۱۶۴۱ برای پادشاه فرستاده شد.
نمایندگان در آن نخست وفاداری خود را نسبت به مقام سلطنت اظهار کردند و سپس توهین‌هایی را که پادشاه به پارلمان کرده و مصایبی را که برای کشور به بار آورده بود به تفصیل شرح دادند. عیوبی را که پارلمان رفع کرده بود نیز متذکر شدند. «طرفداران پاپ و اسقفان و عده‌ای از کشیشان فاسد» و مشاوران و درباریان خودخواه را متهم کردند که برای کاتولیک کردن انگلستان توطئه می‌چینند. سپس به نقض مکرر «درخواست حق» و منحل ساختن آمرانهٔ پارلمان‌های منتخب اشاره کردند و از پادشاه خواستند مجمعی از روحانیان تشکیل دهد تا مراسم کلیسای انگلیکان را به شکل پیش از لاد بازگرداند. سپس پارلمان پیشنهاد کرد چارلز همهٔ مخالفان سیاست‌های پارلمانی را از شورای سلطنتی بیرون راند و مشاوران، سفیران و وزیرانی برگزیند که مورد اعتماد پارلمان باشند، و تذکر داد که در غیر این صورت پارلمان نمی‌تواند مایحتاج پادشاه را برآورده کند، یا طبق دلخواه او کمکی به پروتستان‌های سایر کشورهای اروپایی بکند.
چارلز در پاسخگویی به این اتمام حجت تاخیر کرد. در ۱۵ دسامبر، پارلمان بدون توجه به او فرمان داد که مفاد نامهٔ «اعتراض بزرگ» منتشر شود. در این وقت بود که پادشاه به آن پاسخ داد. چارلز در نامه‌اش موافقت کرده بود مجمعی از روحانیان برای جلوگیری از هرگونه «پیروی از پاپ» تشکیل شود، ولی حاضر نشده بود اسقفان را از حق رأی در پارلمان محروم کند. به علاوه اصرار ورزیده بود که حق دارد هر کس را که می‌خواهد به عضویت شورای سلطنتی یا به مشاغل عمومی بگمارد، و دوباره تقاضای پول کرده بود. اما پارلمان در عوض «لایحهٔ میلیشیا» را تصویب کرد تا بر ارتش مسلط باشد.
پنج نماینده
چارلز، که معمولاً مردی بی‌تصمیم بود، در این هنگام به عمل جسورانه‌ای دست زد که در نظر پارلمان به منزلهٔ اعلان جنگ بود. در ۳ ژانویه ۱۶۴۲، دادستان او، در مجلس اعیان و به نام پادشاه، پنج تن از اعضای مجلس عوام، یعنی پیم، همدن، هولز، هسلریج و استرود، را متهم به خیانت کرد و گفت این اشخاص کوشیده‌اند ارتش را از اطاعت پادشاه باز دارند و «کشوری بیگانه» (اسکاتلند) را تشویق کرده‌اند به انگلستان حمله کند. روز بعد چارلز با سیصد سرباز راهی شد، آنها را آنجا که مدخل مجلس بود باز داشت و خود برای دستگیری آن پنج نفر وارد مجلس عوام شد. ولی آنان در خانه‌های دوستان پنهان شده بودند. چارلز با مشاهدهٔ این وضع نامیدانه گفت: «پس این طور! می‌بینم همهٔ مرغ‌ها پرواز کرده‌اند.» هنگامی که او بیرون می‌رفت، نمایندگان با صدای بلند اعتراض می‌کردند، زیرا حملهٔ مسلحانهٔ پادشاه کاملاً غیرقانونی بود. نمایندگان، که می‌ترسیدند همگی دستگیر شوند، تحت حمایت مردم لندن، به محل انجمن اصناف رفتند. هنگامی که چارلز به همتن کورت رفت، اعضای مجلس عوام، به انضمام پنج مرد متهم، به وستمینستر بازگشتند.
ملکه هانریتا پنهانی با جواهرات سلطنتی به فرانسه گریخت تا کمکی برای پادشاه «خریداری کند». چارلز با مهردار بزرگ سلطنتی به شمال رفت و کوشید وارد هال شود و سربازانی فراهم آورد، ولی آن شهر از پذیرفتن او امتناع کرد و چارلز ناچار به یورک رفت. پارلمان به همهٔ قوای مسلح دستور داد که فقط از پارلمان اطاعت کنند (۵ مارس ۱۶۴۲). سی‌وپنج تن از مجلس اعیان و شصت‌وپنج تن از مجلس عوام از پارلمان کناره گرفتند و در یورک به چارلز ملحق شدند. ادوارد هاید در این هنگام مشاور عمدهٔ پادشاه شد.
نوزده پیشنهاد و جنگ
در دوم ژوئن، پارلمان نوزده پیشنهاد به چارلز داد و قبول آنها را برای استقرار صلح لازم دانست. وی می‌بایستی نظارت بر ارتش و همهٔ قلاع مستحکم را به پارلمان واگذار کند، پارلمان حق داشته باشد در مراسم مذهبی و امور اداری کلیسا تجدیدنظر کند، بتواند همهٔ وزیران پادشاه و معلمان کودکان او را منصوب و مرخص کند، و حق داشته باشد کلیهٔ اشخاصی را که به مقام اشرافی می‌رسند از نشستن در مجلس اعیان باز دارد. پارلمان گویی می‌خواست انقلاب کبیر فرانسه را تمرین کند، زیرا هیئتی به نام «کمیتهٔ نجات ملی» را مأمور تشکیل لشکری کرد (نام از منبع است). کرامول و دیگران برای گردآوری داوطلبان به شهرهای خود رفتند. پارلمان، در اعلامیه‌ای خطاب به ملت، شورش خود را ناشی از علاقه به استقلال پارلمانی ندانست، بلکه آن را معلول خطر قریب‌الوقوع شورش کاتولیک‌ها در انگلستان شمرد، و به مردم اخطار کرد که پیروزی پادشاه موجب قتل‌عام پروتستان‌ها خواهد شد (این ادعای تبلیغاتی است و اینجا در همین حد آمده). در ۱۷ اوت، نمایندگان پارلمان ذخایر نظامی واقع در هال را به تصرف درآوردند. در ۲۷ اوت ۱۶۴۲، چارلز پرچم خود را در ناتینگهم گشود و جنگ داخلی را آغاز کرد.
نخستین جنگ داخلی و اج‌هیل
مردم انگلستان در این هنگام به طرزی بی‌سابقه به دو گروه تقسیم شده بودند. لندن، شهرهای صنعتی، بندرها و به‌طور کلی نواحی جنوبی و خاوری، اکثر طبقهٔ متوسط، بخشی از طبقه‌ای که پایین‌تر از اشراف بودند و تقریباً همهٔ پیرایشگران از پارلمان طرفداری می‌کردند. آکسفرد و کیمبریج، نواحی باختری و شمالی، قسمت بیشتر اشراف و کشاورزان، تقریباً کلیهٔ پیروان فرقهٔ انگلیکان و موافقان اسقفان و کاتولیک‌ها از پادشاه حمایت می‌کردند.
در مجلس عوام هم اختلاف وجود داشت. در حدود سیصد نماینده موافق شورشیان و در حدود صد و هفتاد و پنج نفر طرفدار پادشاه بودند. در مجلس اعیان سی نفر از صد و ده تن در آغاز موافق پارلمان بودند. اما چارلز از لحاظ مالی در مضیقه بود و لندن نیمی از ثروت ملت را در اختیار داشت و با آن انقلاب را تقویت می‌کرد. پادشاه نمی‌توانست از هیچ منبعی قرض کند؛ نیروی دریایی مخالف او بود و از رسیدن کمک خارجی جلوگیری می‌کرد؛ بنابراین چارلز مجبور بود از مالکان بزرگ، که منافع خود را وابسته به پیروزی او می‌دیدند، هدایایی بپذیرد. در خاندان‌های قدیمی بعضی از صفات و احساسات شهسواری باقی مانده بود؛ عده‌ای کاملاً نسبت به پادشاه وفادار بودند، به خاطر او مثل مردان واقعی می‌جنگیدند و خود را به کشتن می‌دادند. افراد طبقهٔ کولیر با موهای بافته و اسبان یراق‌دار خود جلوهٔ خاصی داشتند و همهٔ شاعران به استثنای میلتن طرفدار آنها بودند. اما پول در دست پارلمان بود.
صف‌آرایی دو طرف در اج‌هیل آغاز شد (۲۳ اکتبر ۱۶۴۲). هر یک از دو لشکر در حدود چهارده هزار سرباز داشت. «سلطنت‌طلبان» تحت فرمان شاهزاده روپرت، فرزند بیست‌ودوسالهٔ خواهر چارلز، الیزابت اهل بوهم (طبق تاریخ معمول او سی‌وسه ساله بود)، بودند، و لشکریان «راوندهدز» (گردسران) از رابرت دورو، سومین ارل آو اسکس، اطاعت می‌کردند. نتیجهٔ نبرد قطعی نبود، اسکس قوای خود را فراخواند و پادشاه به آکسفرد رفت و آنجا را مرکز فرماندهی خود ساخت.
والینگتن، پیرایشگری پرشور و در عین حال دنیاداری آگاه، آن واقعه را پیروزی بزرگی برای پارلمان و خدا دانست و گفت: لطف بزرگ خداوند را در آن می‌بینیم؛ چنانکه شنیده‌ام، رویهم ۵۵۱۷ تن کشته شده‌اند (به نقل کتاب)، ولی نسبت کشتگان دشمن به مقتولان ما ده به یک بوده است (به نقل کتاب). کارهای شگفت‌انگیز خداوند را ملاحظه کنید، زیرا آن عده از ما که به قتل رسیدند بیشتر کسانی بودند که فرار کردند، ولی آنها که دلیرانه پایداری کردند از خطر برکنار ماندند. نمی‌توانم به‌درستی شرح دهم که دست خداوند چگونه توپ‌ها و گلوله‌های ما را برای نابودی دشمن به کار می‌برد: بعضی از گلوله‌ها در مقابل سربازان ما می‌افتادند، بعضی روی زمین می‌لغزیدند، بعضی از روی سر آنها می‌گذشتند و بعضی به یک سوی آنها می‌افتادند؛ کسانی که دلیرانه در برابر گلوله پایداری می‌کردند بندرت زخمی می‌شدند. در چشم او این کار خداوند بود و چون معجزه می‌نمود.