ونیز در سراشیبی و ایستادگی پائولو سارپی در برابر پاپ

پایان روزگار زرین مانتوا

دوک وینچنتسو اول مانتوا، به روایت منبع، در جنگ دلیر و در سیاست جسور بود، ولی خود را با جنگ و زندگی بی‌بندوبار فرسود و در ۱۶۱۲ در پنجاه‌سالگی درگذشت. سه پسرش به نوبت فرمانروایی کردند. آخرینشان، وینچنتسو دوم، جانشینی نداشت و رقابت فرانسه، اتریش و اسپانیا بر سر تعیین جانشین او آن ایالت را به صحنهٔ نبردی ویرانگر بدل کرد (۱۶۲۸ تا ۱۶۳۱) که مانتوا را تقریباً از صحنهٔ تاریخ محو کرد.

ورونا و ویچنتسا

ورونا در این دوره فرهنگ تازه‌ای نداشت و به همان رنسانس خود بسنده کرد. در ویچنتسا، نماهای کلاسیک پالادیو الگویی به کریستوفر رن داد. سکاموتزی تماشاخانهٔ اولیمپیکوی پالادیو را به پایان برد و طرح قصر تریسینو-باستون را کشید. او حس تشخیص و نگاه ویژه‌ای برای آرایه و تزیین داشت و آن را در تزیین کار پالادیو به کار برد؛ از این رو می‌توان او را پلی زنده میان سبک کلاسیک و باروک دانست.

ونیز، ملکهٔ آدریاتیک

ملکهٔ آدریاتیک، مانند روم باستان، انحطاطی دراز و باشکوه داشت. ونیز تجارتش با هند را به پرتغال باخت و پس از چندی گرفتار رقابت هلندی‌ها شد. از گسترش دریایی ترکیهٔ عثمانی نیز آسیب دید. ناوگان و دریاسالارانش در پیروزی بر ترکان در نبرد لپانتو (۱۵۷۱) سهم مهمی داشتند، ولی چند ماه بعد قبرس را به آنان واگذاشت و از آن پس تجارت ونیز با شرق مدیترانه به اجازه و شرط‌های ترکان بسته بود. ونیز برای تغییر این وضع سرسختانه جنگید و با ارتباط در حلب با کاروان‌هایی که از آسیای مرکزی می‌آمدند، تا اندازه‌ای زیان تجارت دریایی‌اش با شرق را جبران کرد. کشتی‌هایش هنوز بر آدریاتیک چیره بودند و در بازرگانی برده، که در آن روزگار مایهٔ شرم پرتغال، اسپانیا و انگلستان هم بود، شریک شدند. سرزمین‌های وابسته به ونیز، یعنی ویچنتسا، ورونا، تریست، ترنت، آکویلیا و پادوا، از نظر اقتصادی پیش رفتند ولی جمعیتشان کم شد. کارگاه‌های ونیز در ساخت شیشه، ابریشم، تور و اشیای هنری تجملی مهارت داشتند. بانک ریالتو، که در ۱۵۸۷ پس از برچیده شدن بانک‌های خصوصی متعدد برپا شد، قدرت دولت را در خدمت امور مالی گذاشت و الگوی نهادهای همانند در نورنبرگ، هامبورگ و آمستردام شد. مسافران از زیبایی ساختمان‌ها، زنان، پاکیزگی کوچه‌ها و ثبات پایدار حکومت ونیز در شگفت می‌شدند.

سیاست خارجی ونیز بر حفظ تعادل قدرت میان فرانسه و اسپانیا تکیه داشت، تا اگر ضعفی به آن راه یابد، یکی از آن دو جمهوری را نابود نکند. از همین رو بود که ونیز برای تقویت فرانسه، که گرفتار جنگ‌های داخلی بود، پادشاهی هانری چهارم را به رسمیت شناخت. در ۱۶۱۶ (تاریخی که منبع می‌دهد؛ این توطئه را معمولاً در ۱۶۱۸ می‌دانند) نایب‌السلطنهٔ اسپانیا در ناپل، دوک اوسونا، با سفیر اسپانیا در ونیز برای برانداختن سنای ونیز و پیوستن این جمهوری به اسپانیا توطئه چید. فیلیپ سوم، چنان‌که رسم دولت‌های آن زمان بود، با آن موافقت کرد ولی به اوسونا دستور داد چنان عمل کند که کسی نفهمد با اطلاع او انجام می‌شود و وانمود کند بی‌فرمان دولتش دست به کار شده است. ونیز، که بهترین جاسوسان اروپا را داشت، توطئه را کشف کرد و توطئه‌گران محلی را بازداشت کرد و چنان آشکارا مجازات کرد که مردم درس لازم را گرفتند.

کشمکش با پاپ

این حکومت آرام و باوقار بزرگان، که به هر فرقه‌ای آزادی دینی می‌داد و با همه‌شان داد و ستد می‌کرد، در برابر پاپ موضعی چشمگیر مستقل گرفت: بر روحانیان مالیات بست، آنان را تابع قانون مدنی ساخت و فرمان داد بی‌موافقتش زیارتگاه یا صومعهٔ تازه‌ای نسازند و هیچ قطعه زمینی را وقف کلیسا نکنند. گروهی از دولتمردان به رهبری لئوناردو دوناتو و نیکولو کونتارینی به‌ویژه با ادعای پاپ‌ها در امور دنیوی مخالف بودند. در ۱۶۰۵ کامیلو بورگزه با نام پاولوس پنجم پاپ شد (منبع دو بار به اشتباه او را پاولوس هفتم نوشته است). سال بعد دوناتو دوج ونیز برگزیده شد. این دو، هنگامی که دوناتو فرستادهٔ ونیز در رم بود، با هم دوستی داشتند، ولی اکنون در کشمکش کلیسا و دولت دشمن یکدیگر شدند و پس از پنج قرن خاطرهٔ نبرد گرگوریوس هفتم و امپراتور هانری چهارم را زنده کردند. وقتی پاپ دریافت که رهبر فکری حزب مخالف کلیسا در ونیز راهبی از فرقهٔ سرویت به نام پائولو سارپی است، سخت نگران شد.

پائولو سارپی

به گفتهٔ مولمنتی، سارپی «از بزرگ‌ترین خردمندانی بود که ونیز در دامن خود پرورده بود.» او پسر بازرگانی بود، در سیزده‌سالگی به فرقهٔ سرویت پیوست و با شور به دانش‌اندوزی پرداخت. در هجده‌سالگی در مناظره‌ای عمومی در مانتوا چنان از ۳۱۸ موضوع دفاع کرد که دوک او را حکیم الاهی دربار خود کرد. در بیست‌ودوسالگی جامهٔ کشیشی پوشید و استاد فلسفه شد و در بیست‌وهفت‌سالگی فرقه‌اش او را نمایندهٔ خود در جمهوری ونیز برگزید. رساله‌هایی علمی هم نوشت که اکنون در دست نیست و در پژوهش‌ها و آزمایش‌های فابریتسیو دی آکوآپندنته و جامباتیستا پورتا شرکت کرد؛ پورتا گفته است بزرگ‌تر یا تیزهوش‌تر از او در دانش ندیده است. شاید همین مطالعات غیرمذهبی ایمان سارپی را سست کرد. او چند پروتستان را به دوستی برگزید. در برابر، اعضای دستگاه تفتیش عقاید ونیز، همان نهادی که چندی بعد جوردانو برونو را بازداشت کرد، به او تهمت زدند. سنا سه بار او را برای مقام اسقفی نامزد کرد و واتیکان هر سه بار نپذیرفت، و خاطرهٔ این توهین‌ها دشمنی او با رم را تندتر کرد.

تحریم کلیسایی ۱۶۰۶

در ۱۶۰۵ سنا دو کشیش را بازداشت کرد و به جرم‌های سنگین محکوم نمود. پاپ پاولوس پنجم فرمان داد آن دو را به مقامات کلیسایی بسپارند و لغو قوانین تازه‌ای را که علیه کلیساها، صومعه‌ها و فرقه‌های دینی وضع شده بود خواست، ولی اشراف ونیز با نهایت ادب نپذیرفتند. پاپ به دوج و اشراف و سنا دستور داد ظرف بیست‌وهفت روز (عدد از کتاب) موافقت خود را با خواسته‌هایش اعلام کنند.

ونیزی‌ها سارپی را مشاور خود کردند. او با این دلیل که قدرت پاپ فقط به امور روحانی مربوط است، به آنان توصیه کرد ایستادگی کنند و سنا نظر او را پذیرفت. در مه ۱۶۰۶ پاپ دوناتو و اشراف ونیز را تکفیر کرد و همهٔ مراسم دینی را در آن سرزمین ممنوع نمود. دوج به کشیشان فرمان داد دستور پاپ را نادیده بگیرند و به وظایف خود ادامه دهند. همهٔ آنان، جز یسوعیان و تئاتینی‌ها و کاپوچینی‌ها، اطاعت کردند. یسوعیان، که بنا بر قانون خود متعهد به اطاعت از پاپ بودند، یکپارچه ونیز را ترک کردند، با آن‌که اشراف به آنان گفته بودند اگر چنین کنند دیگر اجازهٔ بازگشت نخواهند یافت. در این میان سارپی در پاسخ به کاردینال بلارمینو رساله‌هایی منتشر کرد، ادعاهای پاپ را کوچک کرد و برتری شوراهای عمومی را بر پاپ‌ها ثابت نمود.

پاولوس پنجم از اسپانیا و فرانسه یاری خواست. ولی اسپانیا بارها فرمان‌های پاپ را نپذیرفته بود و هانری چهارم، پادشاه فرانسه، از ونیز سپاسگزار بود. با این همه هانری کاردینالی خردمند به نام دو ژوایوز را به ونیز فرستاد و او برای حفظ ظاهر راه‌هایی یافت. دو کشیش را به سفیر کبیر فرانسه سپردند و او آن‌ها را به رم فرستاد؛ سنا از لغو قوانین مورد اعتراض سر باز زد، ولی به امید کمک پاپ علیه ترکان عثمانی قول داد که «جمهوری طبق دینداری همیشگی‌اش زندگی کند.» پاپ از ایرادگیری دست کشید و دو ژوایوز برای تکفیرشدگان آمرزش خواست. یکی از مورخان کاتولیک می‌گوید چون ادعاهای پاولوس پنجم بسیار قرون‌وسطایی بود، پذیرفته نشد. این آخرین بار بود که همهٔ مردم یک سرزمین تکفیر شدند.

تاریخ شورای ترنت

در ۵ اکتبر ۱۶۰۷ چند مهاجم به سارپی حمله کردند و او را زخمی کردند و گمان بردند کشته‌اش‌اند، ولی او بهبود یافت. می‌گویند لطیفه‌ای نغز گفته است: «من سبک نیش‌دار دربار رم را می‌شناسم.» مهاجمانش به ایالات پاپی پناه بردند و مورد تحسین قرار گرفتند. از آن پس سارپی در صومعه‌ای زندگی آرام در پیش گرفت و هر روز مراسم عشای ربانی به جا می‌آورد، ولی قلمش بیکار نبود. در ۱۶۱۹ با نام مستعار و به وسیلهٔ شرکتی لندنی کتابی با عنوان تاریخ شورای ترنت نوشت که کیفرخواستی قطور علیه آن شورا بود. او در آن اصلاح دینی را از دید پروتستان‌ها شرح داد و از شورا انتقاد کرد که تسلیم فرمان‌های پاپ‌ها شد و از آشتی کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها جلوگیری کرد. پروتستان‌ها با شور از این کتاب سخن گفتند و میلتن او را نویسندهٔ بزرگی دانست که از بعضی چهره‌ها نقاب برداشته است. یسوعیان یکی از دانشمندان فرقهٔ خود، سفورتسا پالاویچینو، را مأمور کردند تاریخی علیه آن بنویسد (۱۶۵۶ تا ۱۶۶۴). او در آن تعصب‌ها و اشتباهات سارپی را نشان داد، با آن‌که خودش کم‌تعصب‌تر از او نبود. این دو کتاب، با وجود «خالی نبودن از غرض»، در گردآوری و به‌کارگیری منابع اصلی نیرویی به شمار می‌روند. روایت مفصل سارپی لطفی خطرناک دارد، زیرا مطالبش با فصاحتی آتشین بیان شده است. او که خواستار جدایی کامل دولت و کلیسا بود، نشان داد بسیار جلوتر از معاصران خود است.