گرگوریوس سیزدهم و تصرف ناموفق املاک
گرگوریوس سیزدهم اصلاحات کلیسا را آرامتر ادامه داد. او همان پاپی بود که تقویم را اصلاح کرد و برای رویدادهای شب سن بارتلمی در فرانسه مراسم قداس شکرگزاری برپا داشت. با این حال محاسن اخلاقی هم داشت: میانهرو و مهربان بود، خیرات بسیار میکرد و در امور اداری خستگیناپذیر بود. انتصاباتش حتی از سوی پروتستانها ستوده شد. مونتنی که در ۱۵۸۰ او را دید، «پیرمردی خوشقامت با چهرهای باصلابت و ریشی سفید و بلند» یافتش و نوشت که طبعی آرام دارد و در مسائل دنیوی خونسردی خود را حفظ میکند.
اما سیاستهای او، مانند کمک به مدارس یسوعی، پیگرد پروتستانهای فرانسه و خلع الیزابت، پول میخواست. برای فراهمکردن آن فرمان داد که متن قانون دربارهٔ مالکان و اسناد مالکیت در قلمرو پاپ اجرا شود. بسیاری از املاکی که بهسبب نبود وارث باید به پاپ میرسید، و زمینهای دستنشاندگان پاپ که از پرداخت بدهی سر باز زده بودند، به تصرف او درآمد. قربانیان واقعی و آینده اطرافیان خود را مسلح کردند، از واگذاری زمینهایشان خودداری کردند و به راهزنی روی آوردند. اشرافی مانند آلفونسو پیکولومینی و روبرتو مالاتستا رهبری شورشیانی را به عهده گرفتند که شهرها را میگرفتند و راه را بر مسافران میبستند. گردآوری مالیات ناممکن شد، پول به رم نرسید و کار پاپ پس از چندی به آشفتگی کشید. گرگوریوس ناچار از ضبط املاک دست کشید، با پیکولومینی صلح کرد و در شکستی ننگین درگذشت.
سیکستوس پنجم، از کلبه تا مقام پاپی
ضرورتها مردان را میسازند و یکی از آنان فلیچه پرتتی بود که به نام سیکستوس پنجم به مقام پاپی برگزیده شد (۱۵۸۵ تا ۱۵۹۰) و از بزرگترین پاپها شمرده میشود. او در گروتامارهٔ نزدیک آنکونا در کلبهای محقر به دنیا آمد که سقف کاهگلیاش چنان بد بود که نور از آن میتابید، و بعدها به شوخی میگفت در خانوادهای «نورانی» زاده شده است. پس از تحصیلات مقدماتی در صومعهای فرانسیسکن در مونتالتو، در بولونی و فرارا درس خواند و دکترای الهیات گرفت. موعظههای شیوا و لیاقت اداریاش او را بهسرعت بالا برد و در شصت و چهار سالگی به پاپی رسید، زیرا شورای کاردینالها او را مردی با اراده میدانست که برای برقراری آرامش و اصلاح امور ایالات پاپی مفید است.
خویشان طمعکارش دورش جمع شدند و او نتوانست در برابرشان بایستد، و بدینگونه خویشگماری رواج یافت. اما آنجا که پای اقوامش در میان نبود، پاپ جدی و انعطافناپذیر بود. ظاهرش جالب نبود: قامتی کوتاه و پهن، تنی نیرومند، پیشانی بزرگ، ریشی سفید و عریض، بینی و گوشهای درشت، ابروانی پرپشت و چشمانی نافذ که بیسخن مخالفان را خاموش میکرد. رنگ سرخگونش با خوی تندش میخواند و سر بزرگش ارادهای تغییرناپذیر را نشان میداد. با همهٔ سختگیری، بذلهگو و تیزهوش بود. یک بار پیشبینی کرد که هانری چهارم دوک مایین را شکست خواهد داد، زیرا هانری کمتر از مایین در بستر میماند و مایین بیش از او سر میز غذا وقت میگذراند. خودش کم میخوابید و بسیار کار میکرد.
جنگ با راهزنان
نخست در پی سرکوب راهزنان موفق برآمد و قانونی فراموششده را که حمل سلاح کشنده را ممنوع میکرد دوباره برقرار ساخت. یک روز پیش از انتصابش، چهار جوان را بهجرم نقض آن بازداشت کردند. سیکستوس فرمان داد همه را به دار آویزند. خویشانشان خواستار عفو و تعویق شدند، ولی پاسخ داد: «تا من زندهام، هر جنایتکار باید بمیرد.» چندی بعد، میان جشن تاجگذاری، حکم نزدیک پل سانتآنجلو اجرا شد، و این به منزلهٔ نطق افتتاحیه و بیانیهٔ سیاست او دربارهٔ جنایت بود.
سپس پاپ به اشراف دستور داد مردان مسلح خود را پراکنده کنند و به هر راهزنی که راهزن دیگر را زنده یا مرده تسلیم کند وعدهٔ بخشش و پاداش نیک داد؛ پاداش را خانواده یا محلهٔ راهزنِ دستگیرشده میپرداخت. وقتی یکی از راهزنان با این سیاست درافتاد، سیکستوس به خانوادهٔ او فرمان داد وی را بیابند وگرنه خودشان تاوان بدهند. دوک اوربینو نیز برای راهزنان دامی گسترد و پاپ از این کار او بسیار خشنود شد. (جزئیات هولناک اعدامها و این دام در منبع، اینجا نیامده است.)
به مقام روحانی یا جایگاه اجتماعی توجهی نمیشد. خطاکارانِ «خانوادههای اول» بیترحم و بیتأخیر مجازات میشدند و حتی کشیشی سرکش همراه دیگران به دار آویخته شد. پس از مدتی پیرامون شهر پر از چنین هشدارهای هولناکی شد و ظریفان رم میگفتند سرهای نمایشدادهشده بر پل سانتآنجلو از هندوانههای دکههای بازار بیشترند. مردم از وحشیگری پاپ شکایت میکردند، ولی سفیرانش گفتند در هر گوشه از قلمرو او که رفتهاند آرامش و امنیت یافتهاند. این پاپ مغرور سکههایی زد با این نوشته: «دست کسی به من نمیرسد.» او از شدت پرهیزگاری برای خطاهای اخلاقی مجازاتهای بسیار سخت مقرر کرد، حتی برای جوانان، و فرمان داد زناکاران در صورت دستگیری اعدام شوند؛ مردم را برای جنایتهایی که مدتی پیش کرده بودند نیز کیفر میدادند. در اعلانی به شوخی نوشته بودند که سنپیر هم میلرزد مبادا سیکستوس او را بهسبب بریدن گوش مالخوس هنگام دستگیری مسیح محکوم کند.
سازنده، اصلاحگر و دانشدوست
میان این پیگردهای جنونآمیز فرصت یافت به امور دولتی و اصلاحات بپردازد. از ضبط اموال مردم، که از زمان گرگوریوس سیزدهم آغاز شده بود، دست کشید. دو خاندان قدیمی و دشمن، اورسینی و کولونا، را با پیوند زناشویی آشتی داد. کاردینالها را از میان یازده «جماعت» تازه و چهار «جماعت» کهن برگزید و کار دربار واتیکان را میانشان تقسیم کرد. به روحانیان فرمان داد دستورهای اصلاحی شورای ترانت را رعایت کنند و از اسقفها خواست گاهگاه به صومعهها سر بزنند و کارشان را سامان دهند. دانشگاه رم را به جنبوجوش آورد و برای جا دادن کتابهای تازه، دومنیکو فونتانا را مأمور ساختن ساختمانی باشکوه برای کتابخانهٔ واتیکان کرد. شخصاً بر ترجمهٔ لاتینی کتاب مقدس نظارت کرد؛ کاری که در جای خود به اهمیت ترجمهٔ انگلیسی عصر جیمز است.
او نیز مانند پیشینیان دورهٔ رنسانساش احترامی برای بازماندههای هنر مشرکان نداشت. در ویرانکردن سپتیتسونیوم سوروس بسیار کوشید تا ستونهایش را در کلیسای سن پیترو به کار برد، پیشنهاد کرد آرامگاه کایکیلا متلا را با خاک یکسان کنند و تهدید کرد اگر مجسمههای ژوپیتر، آپولو و مینروا را از کاپیتول برنگیرند آنجا را خراب میکند. سرانجام اجازه داد مینروا بماند، با این فرق که نامش را رم گذاشت و بهجای نیزهاش صلیبی نهاد. ستونهای تراژان و مارکوس اورلیوس را هم «جنگیری» کرد، یعنی مجسمههای پطرس و پولس حواری را بر فرازشان گذاشت و نام ستونها را همانگونه تغییر داد. سپس برای نشاندادن مغلوبشدن شرک در برابر مسیحیت، به دومنیکو فونتانا مأموریت داد ستون سنگی هرمیشکلی را که کالیگولا از هلیوپولیس آورده و نرون در سیرک ماکسیموس نهاده بود به میدان سن پیترو ببرد. این ستون از سنگ خارا بود، بیست و پنج متر ارتفاع داشت و وزنش بیش از چهل و شش تن بود (به نقل کتاب؛ این عدد بسیار کم بهنظر میرسد). مهندسان استاد مانند آنتونیو دا سانگالو و میکلآنژ گفته بودند جابهجایی آن از توان مهندسی رنسانس بیرون است. دومنیکو و برادرش جووانی در یک سال این کار را انجام دادند (۱۵۸۵ تا ۱۵۸۶). ماشینهای عظیم بنا را پایین آوردند و جابهجا کردند و هشتصد کارگر، که با آیینهای دینی نیرو گرفته بودند، و صد و چهل اسب که چهل و چهار طناب ضخیم را میکشیدند، آن را در جای تازه برپا کردند. دومنیکو قهرمان رم شد. سیکستوس به یادگار این کار مدالهایی زد و اعلامیههای رسمی برای دولتهای خارجی فرستاد. بهجای گویی که بالای ستون بود، صلیبی گذاشت که تکهای از «صلیب واقعی» عیسی را در خود داشت.
سیکستوس میپنداشت مسیحیت پس از دورهٔ رنسانس نیرو و قدرت خود را دوباره بهدست آورده است.