پیمان با اسکاتلند، سواران آهنین و پیروزی پارلمان در جنگ

سالی سخت برای پارلمان

در بهار ۱۶۴۳ پارلمان با دشواری روبه‌رو شد. ملکه هانریتا با اسلحه و مهمات پنهانی به انگلستان بازگشت و در آکسفرد به چارلز پیوست. اسکس چندان درنگ کرد که لشکرش بر اثر بیماری و فرار سربازان کوچک شد. همدن در نبرد چالگرو فیلد زخمی شد. نیروهای پارلمان در ادوالتن مور (۳۰ ژوئن ۱۶۴۳) و سپس در روندوی داون شکست خوردند و بریستول به دست پادشاه افتاد.

(منبع شکست روندوی داون را به ۱۳ ژانویه نسبت می‌دهد که دربارهٔ آن نبرد درست نیست؛ این تاریخ در اینجا نیامده است. منبع دربارهٔ همدن هم فقط می‌گوید زخمی شد.)

در این لحظهٔ بحرانی پارلمان به اسکاتلند روی آورد. در ۲۲ سپتامبر با نمایندگان اسکاتلند پیمانی به نام «پیمان مقدس و میثاق» بست. بر پایهٔ آن اسکاتلندی‌ها لشکری به کمک می‌فرستادند و به نقل کتاب ماهی ۳۰٬۰۰۰ لیره می‌گرفتند، به این شرط که پارلمان شکل پرسبیتری مذهب پروتستان را در انگلستان و ایرلند برقرار کند، یعنی اداره کلیسا به دست بزرگان و مجامع، بدون اسقف. در همان ماه چارلز با شورشیان ایرلندی صلح کرد و بخشی از سپاهیان آنان را برای جنگ با دشمنانش به انگلستان آورد. کاتولیک‌های انگلستان شاد شدند، ولی پروتستان‌ها یکی‌یکی از پادشاه روی گرداندند. در ژانویهٔ ۱۶۴۴ نیروهای ایرلندی در نانتویچ شکست خوردند و ارتش اسکاتلند به خاک انگلستان پیش آمد. اکنون جنگ داخلی سه ملت و چهار مذهب را در بر می‌گرفت.

مجمع وستمینستر

در اول ژوئیهٔ ۱۶۴۳ مجمعی در وستمینستر تشکیل شد. به نقل کتاب، ۱۲۱ روحانی انگلیسی و سه غیرروحانی (که به احتمال زیاد اشتباه برای سی نفر است) و بعدها هشت نمایندهٔ اسکاتلندی در آن بودند. وظیفه‌اش این بود که برای انگلستان کلیسایی پرسبیتری برپا کند. چون پارلمان مدام دخالت می‌کرد، جلسه‌ها شش سال طول کشید. چند عضو هوادار حکومت اسقفان کنار رفتند و گروه کوچکی از استقلالیان خواستند هر جماعت از نظارت بزرگان و اسقفان آزاد باشد. ولی اکثریت، به خواست پارلمان، می‌خواستند انگلستان، ایرلند و اسکاتلند در کار دین با انجمن‌های بزرگان و شوراهای ایالتی و عمومی اداره شوند.

پارلمان در ۱۶۴۳ حکومت اسقفان را برانداخت و در ۱۶۴۶ آیین‌ها و تشکیلات پرسبیتری را پذیرفت، ولی برای خود حق وتو بر تصمیم‌های کلیسایی نگه داشت. در ۱۶۴۷ مجمع «اعتقادنامه» و «کاتشیسم بزرگ‌تر» و «کاتشیسم کوچک‌تر» را اعلام کرد که بر پایهٔ آموزهٔ کالون بر تقدیر الهی، برگزیدگی و طرد نجات‌نیافتگان تأکید داشت. پس از بازگشت استوارت‌ها و برپایی دوبارهٔ کلیسای انگلیکان، مصوبات مجمع لغو شد، ولی اعتقادنامه و کاتشیسم‌ها در کلیساهای پرسبیتری کشورهای انگلیسی‌زبان ماندگار شدند.

سخت‌گیری و استثنای کرامول

مجمع و پارلمان توافق کردند که خواست فرقه‌های کوچک دربارهٔ آزادی دینی را نپذیرند. مردم لندن، که یکپارچه عمل می‌کردند، از پارلمان خواستند هر بدعتی را ریشه‌کن کند. در ۱۶۴۸ مجلس عوام مصوباتی گذراند که مخالفان غسل تعمید کودکان را به حبس ابد و منکران تثلیث، الوهیت مسیح، آسمانی بودن کتاب مقدس یا جاودانگی روح را به مرگ محکوم می‌کرد. میان ۱۶۴۲ و ۱۶۵۰ چند یسوعی کشته شدند و در ۱۰ ژانویهٔ ۱۶۴۵ لاد، اسقف اعظم کانتربری، که به نقل کتاب هفتاد و دو ساله بود (در واقع هفتاد و یک ساله بود)، از زندان به پای مرگ برده شد. اعضای پارلمان احساس می‌کردند باید تا آخر بجنگند و دورهٔ ملاحظه‌کاری گذشته است.

اما کرامول می‌خواست تا اندازه‌ای رواداری برقرار باشد. در ۱۶۴۳ در کمبریج هنگی ساخت که به «زره‌پوشان آهنین» نامبردار شد؛ می‌گویند این نام را شاهزاده روپرت به خود کرامول داده بود. کرامول از هر فرقه‌ای، جز کاتولیک‌ها و هواداران اسقفان، مردانی را می‌پذیرفت که به گفتهٔ خودش از خدا می‌ترسیدند و در هر کار وجدان را در نظر داشتند. وقتی افسری پرسبیتری می‌خواست سرهنگ دومی آناباپتیست را برکنار کند، کرامول اعتراض کرد: «آقا، کشور در گزینش خدمتگزارانش به عقیدهٔ آنان کاری ندارد؛ اگر صادقانه خدمت کنند، همین بس است.» همچنین از پارلمان خواست راهی بیابد تا کسانی که وجدان حساسی دارند و نمی‌توانند در همه چیز از قانون کلیسایی پیروی کنند آزار نبینند. پارلمان نپذیرفت، ولی کرامول در هنگ‌های خود و بعدها در فرمانروایی‌اش سیاستی نسبتاً روادارانه در پیش گرفت.

ساخته شدن یک سردار

رشد کرامول به‌عنوان فرمانده از شگفتی‌های جنگ بود. او در پیروزی وینسبی (۱۱ اکتبر ۱۶۴۳) با لرد فرفکس سهیم بود. منبع می‌گوید در مارستن مور فرفکس شکست خورد ولی افسران کرامول پیروز شدند. دیگر سرداران پارلمانی، ارل اسکس و ارل منچستر، یا شکست خوردند یا نتوانستند پیروزی‌هایشان را ادامه دهند. کرامول برای رهایی از این سرداران لقب‌دار «فرمان از خودگذشتگی» را پیشنهاد کرد تا همهٔ اعضای پارلمان از فرماندهی کناره بگیرند. نخست رد شد، ولی دوباره مطرح و تصویب شد. اسکس و منچستر کنار رفتند، سر توماس فرفکس به فرماندهی کل رسید و او کرامول را با مقام سپهبدی به فرماندهی سواره‌نظام گماشت.

پارلمان فرمان داد لشکر تازه‌ای از ۲۲٬۰۰۰ نفر بسازند و کرامول تعهد کرد سربازان را آموزش دهد. او پیش از جنگ تجربهٔ نظامی نداشت، ولی نیروی شخصیت، پایداری در رأی و مهارت در بهره‌گیری از احساسات دینی و سیاسی مردان باعث شد هنگ‌هایش به انضباط و وفاداری بی‌مانندی عادت کنند. پیرایشگری در لشکرگاه او به شیوهٔ اسپارتی‌ها می‌مانست و هدفش ساختن سربازان شکست‌ناپذیر بود. در اردوی پیرایشگران جز موعظه و دعا شنیده نمی‌شد. سربازان دزدی نمی‌کردند و به زنان تعرض نمی‌کردند؛ ولی به کلیساها حمله می‌بردند تا تصویرهای دینی را نابود کنند و کشیشان «اسقفی» یا «پاپی» را برانند. رویاروی دشمن از شادی یا خشم فریاد می‌زدند و هرگز شکست نخوردند.

نیزبی و فروپاشی پادشاه

در نیزبی (۱۴ ژوئن ۱۶۴۵) سلطنت‌طلبان توانستند پیاده‌نظام فرفکس را به گریز وادارند، ولی کرامول با سواره‌نظام تازه‌اش آن شکست را به چنان پیروزی کاملی بدل کرد که پادشاه همهٔ پیاده‌نظام، توپخانه، نیمی از سواران و حتی نامه‌های خصوصی‌اش را از دست داد. این نامه‌ها منتشر شد تا نشان دهد او می‌خواست سربازان بیشتری از ایرلند بیاورد و قوانین ضد کاتولیکی را بشکند.

از آن پس کار چارلز به سرعت بدتر شد. مارکی مانتروز، سردار دلیر او در اسکاتلند، پس از پیروزی‌های بسیار سرانجام شکست خورد و به اروپا گریخت. در ۳۰ ژوئیهٔ ۱۶۴۵ نیروهای پارلمان باث را گرفتند و روپرت بریستول را به فرفکس تسلیم کرد (منبع ۲۳ اوت می‌گوید). پادشاه از هر سو بیهوده یاری می‌خواست و سربازان نومیدش به دشمن می‌پیوستند. چارلز با مذاکرات ناشرافتمندانهٔ جداگانه می‌خواست میان دشمنانش تفرقه بیندازد، یعنی استقلالیان را از پارلمان و پارلمان را از اسکاتلندی‌ها جدا کند، ولی موفق نشد. او همسر باردارش را از میان خاک دشمن فرستاده بود تا کشتی‌ای برای رفتن به فرانسه بیابد و اکنون به شاهزاده چارلز فرمان داد به هر وسیله از انگلستان بگریزد. خودش نیز با لباس مبدل و دو ملازم به شمال گریخت و در ۵ مهٔ ۱۶۴۶ خود را به اسکاتلندی‌ها تسلیم کرد. نخستین جنگ داخلی در واقع پایان یافت.

پیدایش رادیکال‌ها

چارلز انتظار داشت اسکاتلندی‌ها هنوز او را پادشاه خود بدانند؛ آن‌ها ترجیح دادند او را اسیر خود بشمارند. پیشنهاد کردند اگر میثاق و شکل پرسبیتری مذهب را بپذیرد و آن را در سراسر انگلستان اجباری کند، در بازیافتن تاج و تخت کمکش کنند. او نپذیرفت. پارلمان نمایندگانی نزد اسکاتلندی‌ها در نیوکاسل فرستاد و گفت چارلز را به‌عنوان پادشاه می‌پذیرد، به شرط آنکه میثاق را بپذیرد، سلطنت‌طلبان عمده را تبعید کند، نظارت بر همهٔ نیروهای مسلح را به پارلمان بسپارد و مقامات عالی را برگزیند. او این شرط‌ها را هم نپذیرفت. آنگاه پارلمان حاضر شد ۴۰۰٬۰۰۰ لیره (به نقل کتاب) مواجب عقب‌افتاده و هزینه‌های اسکاتلندی‌ها را بپردازد، مشروط به آنکه به اسکاتلند برگردند و پادشاه را به مأموران پارلمان بسپارند. پارلمان اسکاتلند پذیرفت و آن مبلغ را نه بهای پادشاه، بلکه هزینهٔ واقعی جنگ شمرد. اما چارلز احساس می‌کرد که او را با طلا معامله کرده‌اند. سپس او را اسیر پارلمان به هولمبی هاوس در نورتهمپتون‌شر بردند (ژانویهٔ ۱۶۴۷).

ارتش انگلستان، که در سافرون والدن، حدود شصت و چهار کیلومتری لندن، اردو زده بود، پیروزی‌هایش را به یاد ملت آورد و پاداشی متناسب خواست. نگهداری این سی هزار سرباز (عدد کتاب) پارلمان را وادار کرده بود مالیات‌ها را دو برابر دورهٔ چارلز کند، با این همه مواجب سربازان چهار تا ده ماه عقب بود. افزون بر این پیرایشگران مستقل، که در پارلمان شکست خورده بودند، در ارتش قدرت می‌گرفتند و کرامول، رهبرشان، به جاه‌طلبی‌هایی متهم شد که با استقلال پارلمان نمی‌خواند. بدتر آنکه در هنگ او کسانی بودند که هر نشان مقام کلیسایی و دولتی را رد می‌کردند و انتخابات همگانی و آزادی دینی می‌خواستند. چند تن از آنان اشتراکی و هرج‌ومرج‌طلب بودند. ویلیام والوین می‌گفت همه‌چیز باید مشترک باشد، آنگاه به دولت نیازی نیست، چون دزد و جانی وجود نخواهد داشت. جان لیلبرن، که پس از هر بازداشت و کیفری جسورتر می‌شد، «محبوب‌ترین مرد انگلیسی» بود. کرامول را هم از طرفداران برابری می‌خواندند؛ او با آنان همدلی نشان می‌داد ولی با عقایدشان مخالف بود و گمان می‌برد دموکراسی در آن عصر به هرج‌ومرج می‌انجامد.