گویدو رنی، دومنیچینو، گوئرچینو و ناپل زیر سلطهٔ اسپانیا

آخرین استادان بولونی، نیاز کلیسا به احساسات، و ناپل زیر نایب‌السلطنه‌های اسپانیا: سفر اولین، کامپانلا و شورش ماسانیلو.

گویدو رنیناپلماسانیلو

~9 دقیقه مطالعه · آخرین به‌روزرسانی ۲۹ آبان ۱۴۰۵

هنر گویدو رنی

تك‌چهره‌ای که گویدو از خود کشیده و در موزهٔ کاپیتولین نگهداری می‌شود او را جوانی به زیبایی دختری با موهای طلایی، سیمای لطیف و چشمان آبی نشان می‌دهد. شاهکار او فرسکوی سپیده‌دم بر سقف قصر روسپیلیوزی در رم است: الههٔ سپیده‌دم در هوا می‌پرد، اسبان چابکی دنبالش در حرکتند که فویبوس (آپولوی) ژولیده‌مو را در ارابه‌اش می‌کشند، زنانی رقصان با چهره و اندام زیبا، که منزلهٔ «ساعات»ند، در اطراف او دیده می‌شوند، و یکی از کروبیان که همراه اوست به این وجد و شور مشرکانه رنگی مسیحی می‌دهد. گویدو تصویر صحنه‌های اسطوره‌ای دیگری نیز کشید: ربایش هلن در لوور، سیب‌های هسپریدها در ناپل و ونوس و کوپیدون در درسدن. او از «تورات» نیز موضوعاتی برگرفت، مانند تابلوی معروف شوشنا و مشایخ در اوفیتسی. ولی بیشتر به کشیدن موضوعات کهن مورد علاقهٔ مردم و کلیسا قناعت می‌کرد، مانند داستان عیسی و مادرش، که منتقدان آن را پر از احساسات «رقیق» می‌دانند. حواریون را به شیوه‌ای جالب کشید: قدیس متی در واتیکان، یعقوب حواری در بررا، و در شهادت پطرس حواری واقع‌بینی خشن کاراواجو را تقلید کرد. سپس دوباره به احساسات رو آورد و تابلوی معروف قدیس سباستیان را کشید که تیر خوردن قدیس را نشان می‌دهد. در همهٔ این تصویرها می‌توان فن هنرمندی باتجربه را دید؛ ولی وقتی این احساسات مقدس و شیرین را با اتاق‌های رافائل یا کارهای میکل‌آنژ بر سقف نمازخانهٔ سیستین مقایسه می‌کنیم، رنگ‌آمیزی و همواری خطوط تحت تاثیرمان نمی‌گیرد و از «فقدان روح» در هنر رنی تعجب می‌کنیم. او به طرزی قابل عفو نوشته است: «دوست دارم به تصویری که می‌خواهم نقاشی کنم آن‌گونه زیبایی ببخشم که در بهشت وجود دارد.» ولی هنگامی که ادعا کرد می‌تواند حالت چشم‌ها را به سمت آسمان به دویست وضع بکشد، خود را لو داد.

دومنیچینو و گوئرچینو

دومنیچینو نیز، مانند گویدو، کوشید هم مشرکان و هم عابدان را خشنود کند؛ و چون این دو گروه غالباً به یک صورت دیده می‌شدند، کار او سودمند بود. طبیعتش پیچیده‌تر از گویدو بود: محجوب، خجول و عاشق موسیقی و همسرش. او هنر را در بولونی آموخت و سپس به دنبال چشم‌نوازی رم رفت. موفقیتش آنجا رقیبان محلی را حسود کرد و آنان او را به «سرقت هنری» متهم کردند؛ او به بولونی رفت، ولی گرگوریوس پانزدهم او را به‌عنوان مهندس و نقاش عمده به واتیکان فراخواند. او با همان مهارت استادان دیرینهٔ رنسانس ویلایی برای لودوویزی در رم ساخت که اکنون از بین رفته، و بخشی از ویلای آلدوبراندینی را در فراسکاتی برپا کرد. سپس به ناپل رفت و چند فرسکو برای کلیسای جامع آن شهر آماده کرد، و با وجود دشواری‌هایی که رقابت نقاشان ناپل پدید آورد، تا زمان مرگ کار را تقریباً به پایان برد. او آن هنگام (۱۶۴۱) شصت سال داشت و هنرش در اوج قدرت بود. بزرگ‌ترین تصویری که کشیده آخرین تناول عشای ربانی قدیس هیرونوموس نام دارد و در واتیکان است. با دیدن همین تصویر بود که پوسن دومنیچینو را، بعد از رافائل، بزرگ‌ترین نقاش دانست؛ ما به شوق و ذوق بیشتر از داوری اهمیت می‌دهیم. راسکین چنین عقیده داشت که دومنیچینو به طور محسوسی از انجام دادن هر گونه کار خوب و بزرگ و درست در هر رشته یا روشی عاجز است؛ ما نه داوری را تمجید می‌کنیم نه فصاحت را.

آخرین شاگرد مشهور کاراتچی به طرزی رقت‌آمیز «گوئرچینو» (احول) نامیده می‌شد، زیرا واقعه‌ای که در کودکی برای او روی داد باعث کجی چشمش شد، ولی مادرش او را جووانی فرانچسکو باربیری می‌نامید. او پیش از تحصیل نزد کاراتچی نقاش بود و تحت تاثیر سبک مردانهٔ کاراواجو قرار داشت؛ از این رو واسطهٔ هنر بولونی و رم بود. او نیز مانند گویدو زن نگرفت، تقریباً مانند راهبان زیست و بهترین جنبه‌های اصلاحات کاتولیکی را با زندگی آرام و عفیف خود نشان داد. باربیری تصاویر زیبایی به یادگار نهاده که از رم تا شیکاگو پراکنده است. وی ضعیف‌ترین و محبوب‌ترین پیرو مکتب بولونی به شمار می‌رود.

آنچه مکتب انتخابی به کلیسا داد

فرضیهٔ اساسی مکتب انتخابی، که بر اساس آن هنرمند معروف وقتی پدید می‌آید که جنبه‌های عالی کار پیشینیان را با هم بیامیزد، مسلماً اشتباه بود، زیرا غالباً نابغه کسی است که شخصیت خود را نشان دهد و راه‌های تازه بیابد. اما حسن «آکادمی تازه‌راهان» در سنت و نظمی بود که برقرار کرد، زیرا بدون آن ممکن بود نبوغ راه افراط بپیماید و کارهای عجیب انجام دهد. موفقیت این مؤسسه تا اندازه‌ای مربوط به آمادگی آن در برآوردن نیازمندی‌های کلیسا بود. دستگاه اصلاح‌شدهٔ پاپ و تشکیلات روزافزون یسوعیان، نیاز به نمایش‌های تازه‌ای از رنج مسیح و انگیزه‌های تازه در جهت ایمان و مذهب داشت. نقاشان مکتب بولونی همهٔ احساسات پرستندگان را برمی‌انگیختند و تصاویری که از حضرت مریم و کودک و مریم مجدلیه کشیده‌اند در سراسر کشورهای کاتولیک پراکنده‌اند. کیست که منکر سپاسگزاری مردم از این تصویر باشد یا ادعا کند که کلیسا در تهیهٔ آن‌ها حاذق‌ترین روان‌شناس تاریخ نبود؟

ناپل زیر سلطهٔ اسپانیا

مدتی بود که پاپ‌ها فورلی، راونا، ریمینی و آنکونا را به تصرف درآورده بودند؛ اوربینو را در ۱۶۲۶ و پزارو را در ۱۶۳۱ متصرف شدند (در منابع دیگر اوربینو در ۱۶۳۱ به پاپ رسید). پادشاهی ناپل، که از ۱۵۰۴ به‌وسیلهٔ نایب‌السلطنه‌ای اسپانیایی اداره می‌شد، شامل فوجا، باری و بریندیزی در امتداد جنوب به سوی پاشنهٔ چکمه، تارانت، کروتونا و رجو کالابریا در کف پای چکمه، از سکولا تا خاروبدیس (در سیسیل) و در امتداد ساحل باختری تا کاپوا بود. جمعیتی سه میلیون نفری، پرشور در هوای گرم و در فقر، در آن سرزمین وسیع زحمت می‌کشیدند تا وسایل شکوه پایتخت را فراهم کنند. اولین، که ناپل را در ۱۶۴۵ دیده، آن را چنین وصف کرده است:

ارکان دولت، که بی‌نهایت حریص و طماع بودند، به طرزی شگفت‌انگیز کیسهٔ خود را از دسترنج مردم بدبخت پر می‌کردند. ... این شهر، با ملاحظهٔ وسعتش، از سایر شهرهای اروپا معظم‌تر است: کوچه‌هایش بسیار وسیع و سنگ‌فرش‌شده‌اند، مجاری زیرزمینی برای فاضلاب دارند و بنابراین کوچه‌ها بسیار دلپسند و پاکیزه‌اند. ... در این شهر بیش از سه هزار کلیسا و صومعه وجود دارد و این ساختمان‌ها بهترین و زیباترین عمارات ایتالیا به شمار می‌آیند. مردم با پوشیدن لباس اسپانیایی‌ها از وقار آنان تقلید می‌کنند؛ از اسب‌سواری لذت می‌برند؛ کوچه‌ها از سواران خوش‌لباس سوار بر اسب، کالسکه و تخت‌روان پرند. ... زنان به طور کلی خوش‌سیما، ولی بی‌نهایت شهوت‌پرستند.

مردم سرحال، پر از نشاط و دیندار به نظر می‌رسیدند؛ ولی در باطن آن ظاهر بشاش، و زیر نظر متصدیان دستگاه تفتیش عقاید، بدعت و انقلاب نضج می‌گرفت. تلزیو فیلسوف در آن عصر زندگی کرد و درگذشت (۱۵۸۸)؛ در نولا، نزدیک ناپل، برونو زاده شد (۱۵۴۸). در سال ۱۵۹۸ کامپانلا در شورشی به منظور مستقل ساختن کالابریا شرکت کرد. شورش به جایی نرسید و آن شاعر فیلسوف بیست و هفت سال در زندان گذرانید.

شورش ماسانیلو

در سال ۱۶۴۷ یکی از آن شورش‌های تماشایی، که گاه‌گاه باعث وقفه در بهره‌برداری از اراضی در ایتالیا می‌شدند، در ناپل به وقوع پیوست. توماسو آنیلو، که مردم او را ماسانیلو می‌نامیدند، ماهی‌فروش دوره‌گردی بود که زنش را به سبب وارد کردن غلهٔ قاچاق شدیداً جریمه کرده بودند. هنگامی که حاکم اسپانیایی ناپل، به منظور تقویت نیروی دریایی، مالیاتی بر میوه بست، میوه‌فروشان و کسانی که درخت میوه به عمل می‌آوردند از پرداخت آن امتناع کردند. در این وقت توماسو مردم را به شورش دعوت کرد؛ و ضمن آنکه به قصر نایب‌السلطنه می‌رفت تا حکم لغو آن مالیات را به دست آورد، صد هزار ایتالیایی به دنبال او افتادند. نایب‌السلطنه از وحشت تقاضای آنان را پذیرفت. توماسو، که بیست و چهار سال بیشتر نداشت، مدت ده روز بر ناپل حکمروایی کرد و، مست از قدرت استبداد، بسیاری از مخالفانش را به کیفر رساند، قیمت نان را پایین آورد و برای تخلف‌کنندگان از این حکم مجازات‌های خشن مقرر کرد. (عددها و جزئیات مجازات‌های منبع اینجا نیامده است.) اما دشمنانش تاریخ را تغییر دادند. می‌گویند توماسو جامه‌های زربفت پوشید، خانهٔ محقر خود را به قصری تبدیل کرد که مرکز فرماندهی شد و در قایقی مجلل در خلیج کوچک ناپل گردش کرد. در ۱۷ ژوئیه جمعی از آدمکشان که در خدمت اسپانیا بودند او را به قتل رساندند. پیروانش پیکر او را یافتند و با مراسمی باشکوه به خاک سپردند. شورش ناپل، که بی‌رهبر مانده بود، خاموش شد.

در زمان حکمروایی اسقف‌های اعظم و نایب‌السلطنه‌ها، هنر مذهبی دلتنگ‌کننده‌ای متداول بود. در سال ۱۶۰۸، کلیسا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ فلورن خرج کرد تا در کلیسای جامع سان جنارو برای دو شیشهٔ کوچکی که خون منجمد قدیس یانواریوس (حامی ناپل) را در خود داشتند ضریحی بسازد. به مردم می‌گفتند این خون باید دو بار در سال مایع و جاری شود تا ناپل ترقی کند و از کوه آتشفشان وزوو در امان بماند.

نقاشی در ناپل تا مدتی تحت نظارت سه هنرمند حسود، یعنی کورنتسیو، کاراتچولو و ریبرا، بود که می‌گفتند نقاشی ناپلی باید توسط خود آنها یا دوستانشان انجام گیرد. این اشخاص آنیباله کاراتچی را آنقدر تهدید کردند که او به رم گریخت و چندی بعد، بر اثر سفری... (جملهٔ منبع اینجا قطع می‌شود و در بخش بعدی متن ادامه می‌یابد).

نوشته و پژوهش‌شده توسط دکتر شاهین صیامی

مقالات مرتبط

اخراج موریسکوها و سلطنت فیلیپ چهارم

اخراج موریسکوها به دست لرما در ۱۶۰۹، میراث ویران فیلیپ سوم، و نبرد فیلیپ چهارم و اولیوارس با ریشلیو که پرتغال، کاتالونیا و قدرت اسپانیا را برباد داد.

ادامه

لپانتو، ناوگان اسپانیا و مرگ فیلیپ دوم

سیاست فیلیپ با موریسکوها، پیروزی لپانتو، نبرد با هلند و فرانسه، ناوگان، مرگ او و آغاز سلطنت فیلیپ سوم با دوک لرما.

ادامه

دون کارلوس، دون خوان و شیوهٔ حکومت فیلیپ دوم

ولیعهد پردردسر فیلیپ، برادر ناتنی باستعدادش دون خوان، رسوایی آنتونیو پرث و شیوهٔ حکومت بدگمان و پشت میزی پادشاه.

ادامه

فیلیپ دوم، ازدواج‌ها، اسکوریال و خلق‌وخوی او

جوانی و ازدواج‌های سیاسی فیلیپ، ساخت اسکوریال، زندگی زاهدانه‌اش و داوری‌های متضاد دوستان و دشمنان دربارهٔ شخصیت او.

ادامه

ایمان اسپانیایی، دستگاه تفتیش عقاید و تبار فیلیپ دوم

تقوا و عرفان در اسپانیا، نقش دستگاه تفتیش، شرافت، پوشاک، گاوبازی، موسیقی ویکتوریا و خاندان و پرورش فیلیپ دوم.

ادامه

سال‌های پایانی برنینی و امپراتوری اسپانیا در زمان فیلیپ دوم

نارسایی‌های هنر باروک، سفر ناموفق برنینی به لوور و مرگ او، افول ایتالیا، سپس قلمرو وسیع اسپانیا، گرانی قیمت‌ها، ورشکستگی‌ها و نفوذ کلیسا.

ادامه