ونیز هنوز در پی پول و زیبایی
ونیز، زیر فرمانروایی آن حکومت مغرور و در میان آن ترعههای آرام و معطر، همچنان در پی پول و زیبایی بود، مسیح را با ساختن عمارت و مریم را با دعا و مناجات خشنود میکرد. هر هفته جشنی به خاطر قدیسی برپا میشد. این تفریحهای همگانی را در تابلوهای گواردی میبینیم و در چهرهنگاریهای او به لباسها و جواهر فراوان و هوسانگیزی به سبک شرقیها برمیخوریم. تقریباً هر شامگاه آهنگی از قایقها برمیخاست. مونتنی، که تعصب چندانی نداشت، از شمار و آزادی زنان خوشگذران ونیز در شگفت بود. این زنان به دولت مالیات میپرداختند و در عوض اجازه داشتند چنان که میخواهند زندگی کنند و هر لباسی که مایلاند بپوشند، و دولت هم از آنها در برابر مشتریانی که پول نمیدادند حمایت میکرد. (جزئیات صریحتر منبع در اینجا نیامده است.)
کانال بزرگ و شاخههایش هر سال با کلیساهای باشکوه، قصرهای تازه و پلهای زیبا زیباتر میشد. در ۱۶۳۱ سنای ونیز بالداساره لونگنا را مأمور کرد کلیسای باشکوه سانتا ماریا دلا سالوته را، به سپاس مریم برای نجات از طاعونی بزرگ، بسازد. میان ۱۵۸۸ و ۱۵۹۲ آنتونیو دا پونته به جای پل چوبی کهنه، پل تازهٔ ریالتو را بر کانال بزرگ ساخت، با طاقی مرمرین به درازای نود پا (عدد از کتاب) و دکانهایی در دو سوی آن. نزدیک ۱۶۰۰ «پل آهها» بر ترعهٔ میان قصر دوج و زندان سان مارکو بنا شد. سکاموتزی کلیسای سان جورجو، ساختهٔ پالادیو، و نیز کتابخانهٔ کهنهٔ سانسوینو را تکمیل کرد، و او و لونگنا کنار میدان سان مارکو ساختمانهایی برای ادارات دولتی ونیز ساختند. در همین دوره قصرهای نامداری در کنار کانال بزرگ برپا شد، مانند بالبی، کونتارینی دلی اسکریتسی و موچنیگو، که در ۱۸۱۸ محل اقامت بایرون بود.
کسانی که تنها نمای بیرونی قصرهای ونیز را دیدهاند هرگز نمیتوانند تجمل خوشسلیقهٔ درون آنها را مجسم کنند: سقفهای پرنقش یا فرسکو، دیوارهای رنگآمیزیشده یا پوشیده از فرشینه، صندلیهای اطلسپوش، صندلی و میز و صندوقهای کندهکاریشده، کشوهای منبتکاریشده و پلههای پهن و باشکوهی که قرنها سالم ماندهاند. در این شهر چند صد خانوادهٔ اشرافی، که با یکدیگر رقابت میکردند، از ثروت شاهزادگان بازرگان و از همهٔ امتیازهای دیرین اشراف بهرهمند بودند.
نقاشان ونیزی درجهٔ دوم
در این دوره تنها نام یک پیکرتراش ونیزی، آلساندرو ویتوریا، به چشم میخورد، ولی در نقاشی دو تن از درجهٔ دوم پدید آمدند. یکی پالما وکیو (درگذشتهٔ ۱۵۲۸) بود که پرچم را به پالما جووانه یا یاکوپو پالمای کهین سپرد، از اخلاف برادر او، که حدود صد سال بعد درگذشت. جووانه را نقاش بزرگی نمیدانند، چون سرسری و شتابان نقاشی میکرد، ولی برخی تصویرهای او، مانند پاپ آناکلتوس در کلیسای کروچیفری، تقریباً عالی است. در نوشتههای مولمنتی این نقاش جوان در برابر چشم ما زنده میشود:
پالما جووانه هدفی جز کارش نداشت و سختترین غمها نمیتوانست او را از آن باز دارد. در هنرش برای مرگ دو پسرش تسلی میجست، یکی در ناپل درگذشته بود و دیگری جوان مرده بود، و هنگامی که همسرش را به گورستان میبردند، او برای رهایی از درد و اندوه شروع به نقاشی کرد.
نقاش دیگر، برناردو استروتسی، در شمال ایتالیا، یعنی در جنوا، زاده شد و در ونیز درگذشت (۱۶۴۴) و تقریباً برای هر تالار تابلویی به جا گذاشت. مدتی عضو فرقهٔ کاپوچینها بود و هرچند از آن بیرون آمد، همیشه او را «ایل کاپوچینو» نامیدند. استروتسی پس از رنجهای بسیار سرانجام در ونیز آرامش یافت و از تعصب مردم رها شد و در آنجا بهترین اثرش را آفرید. یک نمونه بس است: تصویر راهبی دومینیکن با کلاه بلند و بیلبه، پیشانی بزرگ، چشمان خشمگین و مصمم، بینی و دهانی که نشان شخصیت است و دستهای ظریفی که از اصل و نسب نیکو خبر میدهد. حتی تیسین به دشواری میتوانست چنین تصویری بکشد. این وارثان بزرگان، اگر در سرزمین دیگری بودند، بزرگ شمرده میشدند.
از پادوا تا بولونی
تمام افتخار پادوا به دانشگاهش بود. در این دوره هاروی همانجا درس میخواند و گالیله درس میداد.
در فرارا، آلفونسو دوم از خاندان استه، که از ۱۲۰۸ فرمان میراندند، هنوز با قدرت بر سر کار بود. تصویر چاپی او در موزهٔ بریتانیا سری بزرگ، ریشی پرهیبت و چشمانی آکنده از عزم و کیاست نشان میدهد. آلفونسو با کسانی که خشمش را برمیانگیختند بیرحم و با دیگران مهربان بود، خشم تاسو را تحمل میکرد، در جنگ نمیهراسید و از مردم مالیات بسیار میگرفت. چون نیاکانش به ادبیات و علم و هنر توجه داشت و فرآوردههای آنها را به شکوه دربار فرهنگدوست خود میافزود، و مردم ناچار بودند با قوت لایموت بسازند. آلفونسو با همهٔ قدرت و با سه همسر نتوانست فرزندی داشته باشد، و بر پایهٔ توافقی که منبع به ۱۵۳۹ نسبت میدهد (احتمالاً غلط چاپی)، فرارا، که مدتی تیول پاپ بود، در ۱۵۹۸ جزو ایالات پاپی شد و تاریخ فرهنگیاش پایان یافت.
بولونی، که از ۱۵۰۶ زیر فرمان پاپ بود، دوباره ترقی کرد، به سبب مکتب نقاشی بولونی که دو قرن در ایتالیا اهمیت داشت و نفوذش به اسپانیا، فرانسه، فلاندر و انگلستان رسید. لودوویکو کاراتچی، پسر قصابی ثروتمند، پس از آموختن هنر در ونیز، فلورانس، پارما و مانتوا به بولونی بازگشت. تینتورتو به او هشدار داده بود که نبوغ نقاشی ندارد، ولی لودوویکو احساس میکرد کوشش جای نبوغ را میگیرد و گذشته از آن نبوغ هم دارد. او دو پسرعمویش آگوستینو و آنیباله کاراتچی، که یکی زرگر و دیگری خیاط بود، با شور خود به شوق آورد. آن دو برای دیدن آثار تیسین و کوردجو به ونیز و پارما رفتند و پس از بازگشت به لودوویکو پیوستند و «آکادمی تازهراهان» را «برای کسانی که تازه راه افتاده بودند» بنیاد گذاشتند. این سه مبانی و تاریخ و فن هنر را درس میدادند و دقت در کار استادان را سفارش میکردند. پیروی از شیوهٔ یک استاد را نمیپذیرفتند و پیشنهاد میکردند لطافت زنانهٔ رافائل، گویایی ظریف کوردجو، قدرت مردانهٔ میکلآنژ، سایهروشن لئوناردو و رنگآمیزی گرم تیسین در یک سبک کلی به کار رود. وجود این مکتب که از بهترین شیوههای استادان پیروی میکرد، بولونی را با رم بر سر عنوان پایتخت هنری ایتالیا رقیب کرد.
تصویرهای برجا مانده از کاراتچیها بیشمار است. بسیاری در آکادمی هنرهای زیبای بولونی و چندتایی در لوور است، ولی نشانهٔ کارشان را همهجا میتوان دید. محصول خود لودوویکو اندک است، ولی بهترینهایش عید بشارت و شهادت قدیسه اورسولا است، هر دو در آکادمی بولونی. آگوستینو تابلوی عظیم آخرین تناول قدیس ژروم را دارد، هرچند به خواست بسیاری صحنههای بیپرده هم میکشید. آنیباله از لحاظ فنی از آن دو بااستعدادتر بود. دقت در خط و رنگ را، که پسرعموهایش به پای او نمیرسیدند، از کوردجو به ارث برده بود. برای درک آن به زیبایی شهوانی باکانت در اوفیتسی، شکل کامل بدن زن در پری و ساتیر در قصر پیتی و شکل کامل بدن مرد در نبوغ شهرت در درسدن بنگرید. با مسیح و زن سامری یکی از شاهکارهای این دوره را آفرید، با پیکرهایی شایستهٔ رافائل که پایهٔ کار پوسن را میریزد.
در ۱۶۰۰ آنیباله و آگوستینو دعوت کاردینال فارنزه را برای کشیدن تصویر در تالار قصرش در رم پذیرفتند. موضوع مناسبی برگزیدند و پیروزی باکوس را کشیدند، به سبک روبنس پر از لطف و زیبایی زنانه. آگوستینو از آنجا به پارما رفت و فرسکوی بزرگی در کازینو کشید. آنیباله به ناپل رفت و موزهٔ ملی آن شهر هنوز خانوادهٔ مقدس و ونوس و مارس او را دارد. این سه عموزاده، که مدتی با هنر به هم پیوسته بودند، با مرگ از هم جدا شدند: آگوستینو در پارما (۱۶۰۲) و آنیباله در رم (۱۶۰۹) درگذشت و لودوویکو، که هنوز به بولونی وفادار بود، نخستین آمده و آخرین رفته بود (۱۶۱۹).
این مکتب چند نقاش نامدار دوره را پرورد. یکیشان گویدو رنی بیش از دیگر نقاشان اروپا پیرو داشت. او که زیر نظر کاراتچیها پرورش یافت، شیفتهٔ رم شد (۱۶۰۲) و بیست سال آنجا کار کرد، سپس به بولونی بازگشت و تصویرهایی کشید که تقدس شهوانی و لطف احساساتیشان پلی میان تعصب مذهبی و فساد بود. ظاهراً خود گویدو مردی مذهبی بود و میگویند تا پایان عمر مجرد ماند.