آیینها و اخلاق رم
مونتنی، که رم را در ۱۵۸۱ دید، دربارهٔ مردم آن گفته است: «مردم رم ظاهراً کمتر از مردم شهرهای بزرگ فرانسه در امور مذهبی سختگیری میکنند، ولی بیشتر به تشریفات علاقه دارند.» آیینهای «هفتهٔ مقدس» شامل راهپیمایی توبهکارانی بود که خود را تازیانه میزدند تا خون به راه افتد؛ تکفیرنامههای پاپ به اطلاع مردم میرسید؛ و دستمالی که ورونیکا عرق پیشانی مسیح را با آن پاک کرده بود نشان داده میشد. مونتنی در سفرنامهاش نوشت: «در شب عید قیام مسیح در کلیسای سان جووانی سرهای جداشدهٔ پولس و پطرس حواری را دیدم که آنجا گذاشته بودند. این سرها هنوز گوشت و ریش و رنگ چهره خود را حفظ کردهاند و مثل این است که زندهاند.» دفع جن با تشریفات جالبی انجام میشد و شاید بهعنوان نوعی درمان روحی تودهها به کار میرفت. اولیای کاتولیک در ایتالیا عمداً عقاید روشنفکران را نادیده میگرفتند و اصول اخلاقی مفید اما ناخوشایند را در پوشش شعر، نمایش، نمادگرایی، تزکیه و امید به تودهها عرضه میکردند.
مونتنی میپذیرفت که اخلاق مردم بهطور کلی بهتر شده، ولی میگفت در روابط زن و مرد هنوز سختگیری چندانی نمیشود. تماشاخانههای ایتالیا نمایشهایی چنان شهوتانگیز نمایش میدادند که سنای ونیز، که به روسپگگی چشم میپوشید، همهٔ بازیگران را از قلمرو خود بیرون راند (۱۵۷۷). همانطور که امروزه در همهٔ کشورهای مسیحی مرسوم است، نوشتههای وقیح در هر شهر مهم به دست میآمد.
قانونهای اخلاقی و جنایت
پیوس پنجم (منبع «پیوس هفتم» نوشته که لغزش است)، برخلاف میل جوانان شریف رمی، انحرافات جنسی را جنایتی بزرگ میدانست و مجازاتهای سخت برای آن تعیین کرد. همچنین فرمان داد روسپیان از ایالات پاپی اخراج شوند (۱۵۶۶)؛ و چون پیشهوران شکایت کردند این فرمان ممکن است شهر را خالی کند، پاپ به عدهای معدود اجازه داد در محلههای جداگانه بمانند و به زنانی که حاضر بودند به کار دیگری بپردازند کمکهای قابلتوجهی کرد. سیکستوس پنجم، که راهزنان را از میان برداشت، ظاهراً نتوانست علیه روسپیان کاری انجام دهد، چنانکه از فرمانهای مکرر او در سالهای ۱۵۸۶، ۱۵۸۸ و ۱۵۸۹ معلوم میشود.
چون عشق هنوز هوسی خارج از ازدواج شمرده میشد، ازدواج نوعی پیوند مالی بود و طلاق از سوی کلیسا ممنوع بود، زنان و مردان متاهل به خیانت رو میآوردند. پیوس پنجم کوشید این را جنایتی بزرگ بشمارد. در ۲۵ اوت ۱۵۶۸ گزارشی تهیه شد که میگفت: «انتظار میرود مجازات اعدام در مورد زنا اجرا شود، به طوری که هر کس مجبور باشد یا پرهیزگار شود یا شهر را ترک کند.» پیوس، که از کار خود پشیمان شده بود، به تنبیههای ملایمتر قناعت کرد. زنی رمی از خاندان اشراف را به حبس ابد محکوم کرد و دستور داد بانکدار معروفی را جلوی چشم مردم تازیانه بزنند؛ ولی بیشتر خطاکاران را از شهر بیرون راند.
در اواخر قرن شانزدهم رسمی از اسپانیا از طریق ناپل و میلان وارد شد: هر مرد متاهل از طبقهٔ اشراف میتوانست به یکی از دوستانش اجازه دهد ندیم ملازم همسرش باشد. ظاهراً این رسم در اسپانیا ضمن جنگهای مکرر و غیبتهای طولانی شوهران رایج شده بود. ملازمان چنین زنانی از صبح تا شب در خدمتشان بودند، و حتی در ایتالیای قرن هجدهم نسبت به زنان از این راه سختگیری نمیشد.
با وجود تهدیدهای علمای دین، جنایت رواج داشت: اراذل در خانههای اشراف، راهزنان در شاهراهها و دریازنان در مدیترانه هنوز بودند و قتلهای سیاسی و عاشقانه ادامه داشت. پائولو جوردانو اورسینی، مانند اتلو، ایزابلا دمدیچی را در بسترش هلاک کرد و پیرو دمدیچی همسرش را به تهمت زنا به قتل رساند. دیدیم که جان وبستر قصهٔ وحشتانگیز ویتوریا آکورامبونی را در شیطان سفید بازگو کرد و شلی همین کار را با ماجرای بئاتریچه چنچی کرد. پدر او، فرانچسکو چنچی، نمونهٔ بدکاری و ستمگری بود. در ۱۵۹۴ او را به جرم انحراف جنسی محاکمه کردند، ولی با پرداخت صد هزار اسکودو (به نقل کتاب) از مجازات رها شد. همسر نخستش پس از آنکه دوازده فرزند برایش آورد درگذشت. او با پسرانش به نزاع پرداخت، با بئاتریچه و همسر دومش، لوکرتسیا پترونی، از رم بیرون رفت و در قلعهای دورافتاده در راه ناپل اقامت گزید. سپس آنان را در اتاقهای بالایی قلعه زندانی کرد و بسیار بر آنان ستم راند، اما معلوم نیست با دخترش بدترین رفتار را کرده باشد. بئاتریچه با اولیمپیو کالوتی، نگهبان قلعه، رابطهای برقرار کرد. با تحریک بئاتریچه، نامادری و برادرانش جاکومو و برناردو، کالوتی با کمک قاتلی حرفهای فرانچسکو را در بسترش کشت (۱۵۹۸). پس از دستگیری، توطئهگران در دادگاه گفتند به طرزی تحملناپذیر تحریک شده بودند، و مردم از کلمنس هشتم خواستند جانشان را ببخشد، ولی او نپذیرفت. بئاتریچه و لوکرتسیا را سر بریدند و جاکومو را با شکنجه به قتل رساندند (جزئیات منبع اینجا تعدیل شده است).
لباس و کارناوال
با این همه، اخلاق مردم بهتر میشد و در جامعهٔ ایتالیایی زیبایی و لطافتی بود که تنها فرانسه با آن رقابت میکرد. در طبقات بالای جامعه، لباس مجموعهای تفننی از مخمل، اطلس و ابریشم بود. در همین دوره زنان اشراف شروع به آرایش صورت کردند، کلاه بر سر نهادند و بافتهای ابریشمی سیاه به نام مانتیلا، که در اسپانیا معمول بود، بر شانه انداختند. کسانی که جایگاه اجتماعی داشتند جوراب بلند میپوشیدند، ولی مردم عادی و بازرگانان، که با پوشاک ترکان آشنا بودند، شلوار میپوشیدند. در کمدیهای ایتالیایی از این عادت بهوسیلهٔ دلقکی به نام پانتالئونه انتقاد میکردند و این لفظ بعداً به شکل پانتالون، به معنی شلوار، درآمد.
در ایتالیا، مانند کشورهایی که زبانشان از لاتینی مشتق است، تفریح و سرگرمی به حد وفور بود. در رم، پیش از روزهٔ بزرگ، هر سال کارناوالی به راه میافتاد و کوچهها، همانطور که اولین در ۱۶۴۵ دید، «پر از روسپی و دلقک و همهگونه افراد پست» بود. در تفرجگاه کورسو مسابقاتی با اسبهای بادپایی که از شمال آفریقا آورده بودند انجام میگرفت. کسی بر این اسبها سوار نمیشد، ولی آنها را با مهمیزهایی که در کنارشان آویزان بود به حرکت وا میداشتند. همچنین خردوانی و مسابقاتی میان دلقکها، پیرمردان، کودکان و مردانی بدون لباس انجام میگرفت. بر صحنههای قابل انتقال در هوای آزاد نمایشهایی میدادند. هنر رقص، محاوره و عشقبازی به خانهها، باغها و کوچهها لطف خاصی میبخشید و هیچ ایتالیاییای نبود که نتواند آواز بخواند.
پیدایش اپرا: موسیقی کلیسا و دربار
مذهب، عشق، رقص، دربار و حتی کار در ساختن موسیقی سهمی داشت. اولین دیده بود که کشاورزان ایتالیا چنان شاد و معتاد به موسیقیاند که تقریباً همهشان گیتار مینوازند و معمولاً با کمانچههایشان به دشت میروند. در دربار هر دوکی دستهای سرودخوان با رهبرش وجود داشت. در فرارا چهار زن خواننده که «کنسرت خانمها» را تشکیل میدادند، تاسو را به اشکریزی و شاعری واداشتند. تصنیفهای عاشقانهای پر از شکایتهای خوشآهنگ در تمجید زنان تا هنگام ازدواجشان سروده میشد و آنقدر از زنان ستایش میکردند که نظیر آن فقط در سرودهایی یافت میشد که برای تجلیل از حضرت مریم ساخته میشد. قطعات موسیقی برای قداس، نماز شامگاه، موتتها و سرودهای مذهبی فضای کلیسا را پر میکرد. از سال ۱۶۰۰ دستههای همسرایی از پسربچههای خواننده تشکیل شد. یکی از پروتستانها که به ایتالیا رفته بود میگفت آهنگهای کلیسای کاتولیک «توسط خوانندگان ماهر و با همراهی تئورب، هارپسیکورد و ویول خوانده میشدند، به طوری که ما مجذوب آنها شدیم.» راهبان و راهبهها را برای همسرایی پرورش میدادند و این عده میتوانستند حتی وحشیترین افراد را به کاتولیسیسم درآورند. آندرئا گابریلی، کلودیو مرولو و برادرزادهٔ آندرئا، جووانی گابریلی، هزاران نفر را به میدان سان مارکو میکشاندند، برای آنان ارگ مینواختند و با ارکستر و خوانندگانشان سرگرمشان میکردند. وقتی جیرولامو فرسکوبالدی در کلیسای سان پیترو ارگ نواخت، حدود سی هزار نفر در داخل و خارج کلیسا گرد آمدند (به نقل کتاب).
آثار متنوع، دشوار و پیچیدهٔ او بر اسکارلاتی اثر گذاشت و راه را برای تکامل موسیقی یوهان سباستیان باخ هموار کرد.
آلات موسیقی مانند امروز متنوع بود. در اواسط قرن شانزدهم، ویولن، که از تکامل چنگ پدید آمده بود، جانشین ویول شد. نخستین ویولنسازان معروف، گاسپارو دا سالو و شاگردش جووانی مادجینی، در برشا کار میکردند. ظاهراً آندرئا آماتی این فن را از وی گرفت، در کرمونا به کار پرداخت و آنجا فرزندانش آن را به گوارنری و استرادیواری آموختند. این ابداع باعث مخالفت کسانی شد که آهنگهای ملایمتر و عود را بر ویولن ترجیح میدادند. تا یک قرن بعد، ویول، عود و ویولن با یکدیگر رقابت میکردند. ولی هنگامی که آماتی راهی برای آرام کردن صدای زیر ویولن پیدا کرد، این آلت موسیقی جدید، با پیشرفت آهنگهای سوپرانو، اهمیت کامل یافت.
تصنیفها بیشتر برای خواندن بودند و برای آلات موسیقی ساخته نمیشدند. در این دوره مردی به نام کارلو گزوالدو میزیست که شازدهٔ ونوزا بود. این شخص به موسیقی علاقهٔ بسیار داشت و مرتکب جنایتی نامآور نیز شد (شرح تفصیلی آن در منبع اینجا تعدیل شده است). وی در حدود ۱۵۶۰ در ناپل زاده شد، در نواختن عود استاد شد، با زنی از خاندان اشراف زندگی کرد و سپس به اتهام زنا او و عاشقش به قتل رسیدند؛ او به فرارا گریخت، با دونا الئونورا داسته ازدواج کرد و پنج دفتر تصنیف منتشر ساخت. آهنگهای پرماجرای او با هماهنگیهای جسورانه به سبک رنسانس و قالبهای چندصدایی جدید بودند. در سال ۱۶۰۰، امیلیو دکاوالیری نمایشی تمثیلی و نیمهدرام در اوراتوری، یعنی نمازخانهٔ کلیسای قدیس فیلیپ نری در رم، اجرا کرد. در آن فقط عملیات رمزی با ارکستر، رقص، آواز دستهجمعی و تکخوانی انجام میگرفت. این نوع نمایش که «اوراتوریو» نامیده میشود، هشت ماه پیش از اپرای ائوریدیچه اثر پری به صحنه آمد و از بسیاری جهات به آن شباهت داشت. یک نسل بعد، جاکومو کاریسیمی چندین اوراتوریو و کانتات ساخت که آهنگهای نوحهمانند آن در تکامل رسیتاتیو اپرایی تأثیر داشت.