معلمان، اعترافگیران و پادشاهان
آموزگاران آنان، که معمولاً عضو فرقه بودند، بهتر از آموزگاران پروتستان پرورش دیده بودند، مردمی پرهیزگار بودند و حقوق نمیگرفتند؛ جامهٔ کشیشی و قیافهشان هیبتی آمیخته با احترام به آنان میداد، چنانکه بیآنکه به ترساندن یا تنبیه بدنی متوسل شوند انضباط را برقرار میکردند. بسیاری از پروتستانها فرزندان خود را به مدارس یسوعی میفرستادند و امید داشتند هم با ادبیات کلاسیک آشنا شوند و هم تربیت اخلاقی عالی بیابند. فرانسیس بیکن نوشته است: «دربارهٔ علم تعلیم و تربیت، کوتاهترین قاعده این خواهد بود که با مدارس یسوعیان مشورت کنیم، زیرا چیزی بهتر از آنها به وجود نیامده است.» در سال ۱۶۱۵ یسوعیان سیصد و هفتاد و دو مدرسه داشتند و در سال ۱۷۰۰ هفتصد و شصت و نه مدرسه و بیست و چهار دانشگاه که در سراسر جهان پراکنده بود (به نقل کتاب). در کشورهای کاتولیک تقریباً همهٔ آموزش متوسطه به دست آنان افتاد و این فرقه در پرورش افکار عمومی نفوذی بسزا یافت.
از سوی دیگر فرقه خود را مورد توجه پادشاهان قرار داد. آکواویوا آنان را از اعترافگیر شدن برای پادشاهان منع کرد و از دخالت در سیاست باز داشت. با این همه، حتی در زمان حیات او، پدر کوتون دعوت هانری چهارم را پذیرفت و رهبر روحانی او شد. از آن به بعد یسوعیان با ولتر، که هوشمندترین شاگردانشان بود، همعقیده شدند که بهترین راه ساختن یک ملت، پروردن پادشاه آن است. تا سال ۱۷۰۰ یسوعیان بهعنوان اعترافگیر خاص صدها تن از مشاهیر را داشتند. زنان آن روزگار بهویژه رفتار خوب و اغماض آنان در امور دنیوی را میپسندیدند؛ و این کشیشان زیرک، با خدمت به زنان بزرگ، به مردان بزرگ نزدیک شدند.
نرمش اخلاقی و ارادهٔ آزاد
یسوعیان علناً میگفتند مایلند با آحاد بشر معاشرت کنند نه اینکه در صومعهها از جهان جدا بمانند؛ از این رو تعلیمات اخلاقی خود را متناسب با عادات اصلاحناپذیر بشر میساختند. به عقیدهٔ آنان، پیروی از اصول اخلاقی مسیحیت فقط برای راهبان و مقدسان ممکن بود و، با توجه به طبیعت بشر، باید در آن اصول تغییراتی داد. ارسطو هم این نرمش را علیه کمالجویی افلاطون انجام داده بود و ربیها نیز برای تطبیق قوانین کهن عبری با محیطهای تازه از آن بهره برده بودند. یسوعیان، اگرچه در اصول مذهبشان و معمولاً در زندگی روزانه لذات جسمانی را خوار میشمردند، به واقعیت آن پی برده بودند و تا اندازهای آن را از لحاظ اخلاقی جایز میدانستند تا گناهکاران سر به شورش نبرند و از اطاعت کلیسا خودداری نکنند. دانشمندان یسوعی و دیگر الهیاتدانان برای کاستن از کشمکش اصول مسیحیت و طبیعت بشر، به روشی متوسل شدند که کاربرد اصول اخلاقی در موارد خاص بود. اما این علم دقیق را تا رسیدن به سرگذشت بزرگترین دشمنش، پاسکال، رها میکنیم.
یسوعیان در مسائل الهیات معمولاً عقاید آزادیخواهانه داشتند. بعضی از آنان، مانند لس و هامل در لوون (۱۵۸۵)، میپنداشتند لازم نیست باور کنیم هر کلمه یا هر اصل کتاب مقدس به وسیلهٔ خداوند الهام شده است. تقریباً همهٔ یسوعیان با این اصل مدرسی موافق بودند که قدرت حکومتهای غیرمذهبی از مردم ناشی میشود؛ و عدهای نسبتاً زیاد، مانند ماریانا، به مردم حق میدادند پادشاه «بد» را بهوسیلهٔ نمایندگان قانونی خود خلع کنند؛ ولی «بد» در این مورد به مفهوم بدعتگذار به کار میرفت و شاید توجه یسوعیان به این اصل دموکراتیک ناشی از وفاداریشان به پاپ بود که میخواستند از قدرت عالی و آسمانی او دفاع کنند. یسوعیان، برخلاف لوتر، اعمال نیک را در نجات مؤثر میدانستند، از توجه زیاد به گناهکاری ذاتی انتقاد میکردند و در برابر اصل وحشتآور تقدیر، که بولس، آوگوستینوس، لوتر، کالون و یانسن بدان معتقد بودند، میگفتند ارادهٔ افراد نیز در سرنوشتشان تأثیر دارد. یکی از یسوعیان پرتغال، لویس مولینا، در محافل غیرمذهبی غوغا برپا کرد، زیرا میگفت بشر میتواند با اراده و اعمال خود سرنوشت جاودانی خویش را تعیین کند و ارادهٔ آزاد بشر میتواند با لطف خداوندی همکاری کند و حتی بر آن غالب شود. الهیاتدانان دومینیکان خواستند مولینا بهعنوان بدعتگذار محکوم شود. یسوعیان از او دفاع کردند و نزاع چندان پیش رفت که کلمنس هشتم به هر دو طرف فرمان داد صلح کنند (۱۵۹۶، طبق کتاب).
منتقدان فرقه
اصول اخلاقی نسبتاً انسانیتر یسوعیان، عقاید اساسی، جماعتهای محافظهکار و قدرت روزافزون آنان باعث شد که کشیشان معمولی کاتولیک از آنان کناره بگیرند و پروتستانها از آنان متنفر شوند. قدیس کارلو بورومئو آنان را متهم کرد که نسبت به گناهکاران متنفذ به طرزی افتضاحآمیز اغماض میکنند. سارپی میگفت اگر پطرس حواری کشیشی از فرقهٔ یسوعی داشت، شاید مسیح را انکار میکرد و گناهی هم مرتکب نمیشد. موتیو ویتلشی، که پس از آکواویوا رهبر یسوعیان شد، به اعضای فرقهاش تذکر داد که علاقهٔ آنان به کسب ثروت باعث انتقاد شدید شده است. روحانیان انگلستان، که میپنداشتند پادشاهانشان به حق الهی سلطنت میکنند، از نظریهٔ یسوعیان دربارهٔ فرمانروایی مردم و احتمالاً برکناری پادشاه به وحشت افتادند. رابرت فیلمر از عقیدهٔ کاردینال بلارمینو انتقاد کرد که گفته بود: «قدرت غیرروحانی یا کشوری در دست مردم است، مگر اینکه آن را به پادشاهی تفویض کنند.» پروتستانهای آلمان با یسوعیان مبارزه میکردند و میگفتند آنان «مخلوق شیطانند و جهنم آنها را از دهان خود بیرون انداخته»، و بعضی از ایشان اصرار داشتند آنان را بهعنوان جادوگر مجازات کنند. در سال ۱۶۱۲ کتابی در لهستان با عنوان نصایح پنهان (Monita Secreta) منتشر شد که میگفتند موضوعش دستورهای محرمانه به یسوعیان در باب فن کسب قدرت و تحصیل میراث است. این کتاب، که تا پیش از ۱۷۰۰ بیست و دو بار چاپ شد، تقریباً تا زمان ما مورد قبول بود، ولی امروزه آن را بهطور کلی هجویهای زیرکانه یا اثری جعلی و گستاخانه میشمارند.
مأموریتهای یسوعیان در آسیا
(عنوان این بخش در منبع «خیانت به کشور» آمده که بهنظر سوءترجمه میرسد؛ مطلب دربارهٔ مأموریتهاست.) در نظر ملتهای کاتولیک، شایستگی یسوعیان بهعنوان معلم و شجاعتشان بهعنوان مبلغ مذهبی به مراتب بیش از نقایصشان بود. فرقههای دیگر هم در این کار خطرناک و مخلصانه سهیم بودند، ولی بیپروایی، جسارت و جانفشانی یسوعیان در هند، ژاپن، چین و آمریکای شمالی و جنوبی بینظیر بود. در هند، اکبرشاه، امپراطور مغول، پادشاهی روشنفکر، بعضی یسوعیان را به دربار خود در فتحپور سیکری فراخواند (۱۵۷۹) و با کنجکاوی و دلسوزی به سخنانشان گوش داد، ولی حاضر نشد سامان خاندانی خود را تغییر دهد. یکی از اشراف ایتالیا، روبرتو دنوبیلی، به فرقهٔ یسوعی پیوست و به هند رفت (۱۶۰۵)، عقاید و آیینهای هندوان را بررسی کرد، جامهٔ برهمنان پوشید، مانند آنان زیست، مطالبی به سانسکریت نوشت و عدهای را به مسیحیت درآورد. یسوعیان دیگر به صورت جوکی درآمدند و میان طبقات پایین فعالیت کردند. مبلغان یسوعی از رشتهکوههای هیمالایا گذشته به تبت رفتند و برای نخستینبار و تا مدتی برای آخرینبار اطلاعات موثقی دربارهٔ آن دنیای ناشناخته در اختیار اروپاییان گذاشتند.
یسوعیان در سال ۱۵۴۹ وارد ژاپن شدند و در ۱۵۸۰ ادعا کردند صد هزار نفر را به آیین مسیح درآوردهاند. در ۱۵۸۷ به آنان دستور داده شد که از جزایر ژاپن بیرون بروند؛ در ۱۵۹۷ این عده و همچنین راهبان فرانسیسکن مورد زجر و تعقیب شدید قرار گرفتند و ضمن آن عدهای از کشیشان و راهبان و هزاران تن از مسیحیان ژاپنی کشته شدند. حدود ۱۶۱۶ گروه تازهای از یسوعیان وارد ژاپن شد و عدهٔ زیادی را به آیین مسیح درآورد. اما بازرگانان هلندی و انگلیسی، که میپنداشتند یسوعیان راه را برای تجارت پرتغالیها یا اسپانیاییها هموار میکنند، دولت ژاپن را بر آن داشتند که دوباره آنها را تعقیب کند. بدین ترتیب سی و یک یسوعی به قتل رسیدند و در سال ۱۶۴۵ مسیحیت از ژاپن رخت بربسته بود.
ورود به چین کار خطرناکی بود، زیرا امپراطوران آن کشور تصمیم گرفته بودند هر مسیحیِ واردشده را به قتل برسانند. دیدیم که قدیس فرانسیس کزاویه، که میخواست مردم چین را به آیین مسیح درآورد، در نزدیکی آن کشور درگذشت (۱۵۵۲). در ۱۵۵۷ بازرگانان پرتغالی بنگاهی در ماکائو در ساحل جنوب خاوری چین تأسیس کردند و آنجا چند یسوعی وقت خود را وقف یادگیری آداب و لهجههای چینی کردند. سرانجام دو تن از آنان، ماتئو ریچی و میکله روجری، وارد ایالت گوانگدونگ شدند، در حالی که خود را با ساعتهای مچی و دیواری، کتاب، نقشه، ابزار، زبان، علم هیئت و ریاضیات مجهز کرده بودند. نایبالسلطنهٔ ایالت از دیدن این ابداعات شاد شد. ریچی و روجری نامهای چینی بر خود نهادند و جامههای آنان را پوشیدند، پرکار بودند و با حجب و حیایی رفتار میکردند که چینیها از پروردگان تمدن جوان و ناقص اروپا توقع داشتند. از این رو به آنان اجازه داده شد در چین بمانند. ریچی سپس به کانتون رفت و اشراف آنجا را با اطلاعات علمی و جغرافیایی خویش مسحور کرد. وی ساعتهای آفتابی ساخت، نقشههای مناسب و قابل اعتماد کشید، محاسبات نجومی دشوار انجام داد؛ و با نوشتن یک کاتشیسم، که در آن اصول عقاید مسیحیت را با نقل قولهایی از منابع کلاسیک شرقی تایید و توضیح داده بود، توانست دوستان تازهاش را به مسیحیت متمایل کند. وی در نتیجهٔ اغماضی که مشاهده کرد، به حوالی پکن رفت (۱۶۰۱) و یک ساعت دیواری برای امپراطور فرستاد (منبع امپراطور را کانگشی میخواند، ولی سلسله مینگ بود و امپراطور باید وانلی باشد). وقتی این ساعت از کار افتاد و هیچ دانشمند چینی نتوانست آن را تعمیر کند، «فرزند آسمان» كسی را به سراغ هدیهدهنده فرستاد. ریچی پذیرفت و ساعت را تعمیر کرد و ابزارهای علمی دیگری را به امپراطور کنجکاو تقدیم کرد. پس از چندی ریچی و دیگر یسوعیان توانستند به دربار سلسلهٔ مینگ راه یابند. امپراطور مهربان در راه تغییر آیین بسیاری از اشراف مانعی ایجاد نکرد. پس از مرگ ریچی (۱۶۱۰) یسوعی دیگری، یوهان آدام شال فون بل، کار علمی و تبلیغی هیئت یسوعی را دنبال کرد. وی تقویم چینی را اصلاح کرد، توپهای بسیار خوبی برای ارتش چین ساخت، به صورت یکی از دوستان صمیمی و معزز امپراطور درآمد، جامهٔ ابریشمین مخصوص اشراف را پوشید، در قصر زندگی کرد، به سیاست پرداخت، به زندان افتاد و یک سال پس از آزادی درگذشت.