مارینو و آدونه
تنها دو شاعر ایتالیایی از نظر محبوبیت با تاسونی رقابت میکردند: تاسو و مارینو. مارینو در ناپل به دنیا آمده و حقوق خوانده بود، ولی از حقوق دست کشید و مدتی از بیکاری لذت برد. مارکی مانسو، که غزلهای او را میستود، اتاقی در کاخ خود به او داد و جوان از آنجا میتوانست با احترام از دور تاسوی عبوس و رو به زوال را ببیند. روزی او را به سبب کمک به دوستی در ربودن دختری زندانی کردند. پس از آزادی به رم رفت و کاردینال آلدوبراندینی، مردی مهربان، او را منشی ویژهٔ خود کرد. سپس کاردینال او را به تورین برد و شارل امانوئل، دوک ساووا، او را به خدمت گرفت. مارینو مدتی طعم شیرین و تلخ زندگی درباری را چشید. اما شاعری رقیب به نام مورتولا روزی در کمینش نشست و تیری به او انداخت که به او نخورد و یکی از خدمتکاران دوک را زخمی کرد. مورتولا به مرگ محکوم شد؛ مارینو او را بخشید، ولی مورتولا سپاسگزار نبود. خود مارینو به سبب هجوهایی که دربارهٔ برخی کسان ساخته بود به زندان افتاد و در همین هنگام ماری دو مدیچی از او دعوت کرد دربار فرانسه را با حضور خود بیاراید (۱۶۱۵).
ایتالیاییهای همراه ملکه او را صدای خود در فرانسه میدانستند. بسیار ستوده شد و درآمد فراوان یافت، و پیش از چاپ آدونه اشراف و زنانشان مبالغ هنگفتی برای خرید نسخههای آن میپرداختند. یکی از نسخهها به دست کاردینال بنتیوولیو رسید و او از مارینو خواست عبارات شهوتانگیز آن را حذف کند؛ معلوم نیست مؤلف چه تغییری داد. آدونه در ۱۶۲۳ در پاریس چاپ شد، در شمار کتابهای ممنوع آمد، ولی ایتالیاییها دوستش داشتند. وقتی مارینو به ناپل بازگشت (۱۶۲۴)، راهزنان کالسکهاش را گلباران کردند، اشراف همراهش راه افتادند و زیبارویان از بالکنها به سویش میشتافتند. سال بعد او در هفتاد و دو سالگی (به نقل کتاب؛ عددی که با سال تولدش نمیخواند) در اوج ثروت و شهرت درگذشت.
حتی در کشوری که شعر تقریباً به اندازهٔ آواز محبوب است، آدونه اثری برجسته است. حجمش وحشتآور است: هزار صفحه و هر صفحه چهل و پنج سطر. سبکش آراستگیها و صنعتپردازیهایی است که لیلی در انگلستان، کِوِدو و گونگورا در اسپانیا و برخی پیروان سبک تصنعی در هتل رامبویهٔ فرانسه را خوش آمد. پیروی از مارینو یکی از بلاهای اروپا شمرده میشد. این ایتالیایی زیرک علاقهای تقریباً شهوانی به واژهها داشت و آنها را در تضادها، در عبارات تفننی، بیش از نیاز و حتی در جناسهای آسان به کار میبرد. اما ایتالیاییهای آن عصر، که در سخن گفتن از خود بسیار پرشور بودند، از بازی با کلمات ناراحت نمیشدند. در منظومهای بلند که برای ستایش جنبهٔ جسمانی عشق در همهٔ شکلهایش ساخته شده بود، این بازی با واژهها اهمیتی نداشت (شرح کتاب از جسورانهترین مضمونهای منظومه اینجا فقط اشارهوار آمده است). افسانههای عاشقانهٔ یونان به شیوهای تازه بازگو شده بودند، با ولکان در حال بازی با ونوس و زئوس در حال فریفتن گانیمد. یکی از مضمونهای جاری ستایش زیبایی مردانه است و حس لامسه بهعنوان شگفتترین سرچشمهٔ لذت شدید انسان ستوده میشود. آدونیس، قهرمان داستان، که همهٔ زیباییهای دخترانه را دارد، محبوب زنان و مردان و جانوران است؛ ونوس با شگردهای دلانگیزش به او عشق میورزد؛ رئیس دستهای از دزدان میکوشد او را به دست آورد؛ و سرانجام این جوان زیبا و بختبرگشته از ناحیهٔ کمر به سختی توسط گرازی با نیتهای عاشقانه زخمی میشود. آیا میتوان گفت این گرایش شهوانی گریزی از افراط در دین یا رهایی از نفوذ اسپانیا بوده است؟
تورکواتو تاسو: سالهای نخست
چند انگیزه تورکواتو تاسو را به شاعری کشاند. او در سورنتو به دنیا آمد (۱۵۴۴)، جایی که دریا حماسه بود، آسمان غزل و هر تپه قصیده. پدرش برناردو، شاعر دربار، مردی حساس و پرشور، به سبب توطئه علیه نایبالسلطنه از قلمرو ناپل تبعید شد (۱۵۵۱) و از دربارى به دربار دیگر رفت و زن و فرزند فقیرش را پشت سر گذاشت. پورتسیا د روسی، مادر تورکواتو، از خانوادهای قدیمی در توسکانی بود که با فرهنگ و ادب آشنایی داشتند.
تورکواتو سه سال در مدرسهای یسوعی در ناپل خواند، با رنج فراوان لاتینی و یونانی بسیار آموخت و چنان پارسا بار آمد که گاه در بحثهای دینی بر اندامش رعشه میافتاد و آرامشی وصفناپذیر احساس میکرد. در دهسالگی به پدرش در رم پیوست. مرگ مادر دو سال بعد او را سخت تکان داد و مدتی پریشانش کرد. سپس با پدر به اوربینو و ونیز رفت و در آنجا پدرش داستان آمادیس دو گل را سرود و یک ماجرای عاشقانهٔ سدههای میانه را به نظم درآورد (۱۵۶۰).
خود تورکواتو شور شاعری در سر داشت؛ و گرچه برای خواندن حقوق به پادوا فرستاده شد، تأثیر پدر بیش از دستورش بود و او از حقوق چشم پوشید. به قافیهسازی پرداخت و چون مدتی بود تحت تأثیر ویرژیل بود، تصمیم گرفت سبک والا و جدی مانتوایی را دربارهٔ افسانههای شهسواری، که آریوستو آنها را خوش نوشته بود، به کار برد. شعری عاشقانه به نام رینالدو در دوازده بند برای پدر فرستاد و او را شگفتزده کرد. برناردو هم متأسف شد هم خشنود: متأسف، چون وضع شاعری را که جز نبوغ چیزی ندارد پیش چشم میآورد؛ خشنود، چون میدید پسرش در هجدهسالگی با شعر لطیف و خیالانگیز میتواند با بهترین شاعران زمان رقابت کند. به هر حال این حماسهٔ کوچک را منتشر کرد (۱۵۶۲). تاسو از ستایش مردم شادمان شد و توانست پادوا را رها کند و در بولونی فلسفه و ادبیات بخواند. اما آنجا استعدادش برایش دردسر شد، زیرا هجوهای نیشدار دربارهٔ معلمانش میسرود و نزدیک بود به افترا محاکمه شود؛ پس شتابان به پادوا بازگشت.
فرارا
برناردو کاردینال لوئیجی د اِسته، برادر آلفونسوی دوم، دوک فرارا، را واداشت تورکواتو را منشی خود کند (۱۵۶۵). شاعر با خوشحالی به درباری پیوست که در فرهنگ ایتالیایی شهرتی بسزا داشت و فضایی پر از موسیقی، رقص، ادبیات، هنر، دسیسه و عشق یافت. دو خواهر کاردینال نظر تاسو را جلب کردند. یکی لوکرتسیا بود، بلندبالا و زیبا و سیویکساله؛ دیگری لئونورا، بیستونهساله، دختری پرهیزگار و ناقصعضو که به سبب مشاجراتش با آلفونسو مورد توجه درباریان بود. روایت شده است (چنانکه دربارهٔ نمایشنامهٔ گوته و سوگ تاسو اثر بایرون گفته میشود) که تاسو شیفتهٔ لئونورا شد. مسلم است که او، به رسم زمان، اشعاری شورانگیز برای او سرود و هر دو دوشیزه دوستی او را، که هالهای از اصلونسب دورش بود، پذیرفتند؛ ولی یکی از دو خواهر یازده سال و دیگری نه سال از او بزرگتر بود (این عددها با سنهایی که کتاب میدهد کاملاً نمیخواند)، و ظاهراً هیچکدام به او توجهی نکرد. تاسو هرگز زن نگرفت؛ او فقط میتوانست به شاهزادهخانمها عشق بورزد و آنها فقط با ثروتمندان ازدواج میکردند. شاید او، که به توان مالی خود اطمینان نداشت و فقط به شاعریاش میبالید، از وظایف و محدودیتهای زندگی زناشویی میترسید.
در ۱۵۶۹ پدرش در تنگدستی درگذشت و تاسو برای دفن او مجبور شد وام بگیرد. سال بعد کاردینال اِسته این جوان را به پاریس برد. تورکواتو از رابطهٔ دوستانهٔ شارل نهم با رهبران پروتستان فرانسه شگفتزده شد و آن دولت را به سبب همکاری با بدعتگذاران آشکارا نکوهید. کاردینال، که میخواست محبت پادشاه را نگه دارد، منشی دردسرسازش را به ایتالیا بازگرداند و تاسو هرگز این را نبخشید.
آلفونسو با فراخواندن شاعر به دربار خود و تعیین مستمری سالانه دلداریش داد و فقط خواست شعری حماسی را که دربارهٔ نخستین جنگ صلیبی میساخت به او تقدیم کند. این سالها نسبتاً شادمانه بودند. در تابستان ۱۵۷۳ تاسو نمایش شبانی خود آمینتا را در دربار به صحنه آورد و از موفقیتش دلگرم شد. اشراف فرارا و زنانشان، که از دسترنج کشاورزان زندگی میکردند، از دیدن لذتهای زندگی روستایی روی صحنه لذت بردند و درباریان عاشقپیشه از تصویر عصری طلایی خوشحال شدند که در آن هر چیز لذتبخش روا و نیک بود. در بخشی مشهور، همسرایان از آن عصر دوستداشتنی میخوانند: نه از آنرو که در رودخانهها شیر جاری بود یا جنگلها عسل میریختند، بلکه از آنرو که «شرافت»، آن رنج بیهودهٔ ساختهٔ آدمیان و بتی که توده را میترساند، هنوز بر طبیعت فرمان نمیراند و قوانین سخت آزادگان را در بند نکرده بود. تنها یک قانون زرین بود که به دست خود طبیعت نوشته شده بود: «آنچه لذتبخش است روا است» (سرودههای کتاب اینجا بازگویی شده است).