شعر تمام شد، ذهن بههم ریخت
وقتی تاسو حماسهٔ رهایی اورشلیم را تمام کرد (۱۵۷۴)، روحیهٔ جسور و غیرعادی خود را از دست داد. این اثر تلاش نهایی زندگی او بود و اگر شکست میخورد یا کلیسا آن را شهوتانگیز یا بدعتآمیز میدانست، دیگر هرگز خود را خوشبخت نمیدید. با ترس و لرز نسخهٔ خطی را نزد سه منتقد فرستاد و نظرشان را دربارهٔ موضوع اصلی، شخصیتها، کلمات و نتایج اخلاقی آن خواست. آنان چنان انتقاد کردند که تاسو، بیآنکه بداند چگونه همه را راضی کند، از انتشار آن چشم پوشید. پنج سال این اثر فراموش ماند و شاعر، که مطمئن بود شاهکاری نوشته، از منتقدان و از زندگی انتظارات بسیار داشت. اعتراف میکرد که نمیتواند در شهری زندگی کند که اشرافش صدر مجلس را به او نمیدهند یا لااقل او را با خود برابر نمیدانند. مسلماً تاسو شایستهٔ مقام اخیر بود، ولی میگفت انتظار دارد دوستانش او را بپرستند، خدمتکاران خدمتش کنند، استادان به وی احترام بگذارند، شاعران در مدح او شعر بگویند و همه او را به یکدیگر نشان دهند. در فرارا گروهی شروع به انتقاد از اشعار، رفتار و ادعاهای او کردند؛ و او به فکر یافتن جایی مناسبتر در درباری مهربانتر افتاد.
ناراحتیهای جسمی و روحی مانند تب مالاریا، سردردهای مکرر، ضربههای ناشی از تبعید پدر، مرگ مادر و تنگدستی پدر در آخرین سالهای عمرش اعصاب او را سست کرده بود. سرانجام شک و تردید در مسائل دینی مانند جهنم جاودان و الوهیت مسیح ذهن او را با احساس گناه مشوش کرد، چندان که پیوسته به گناهانش اعتراف میکرد و در مراسم عشای ربانی شرکت میجست. تاسو مطمئن شد که تحت سحر شیطان است، صحنههای وحشتانگیز روز رستاخیز را در خواب میدید و خدا را مینگریست که محکومان را به آتش جاودان میافکند. میپنداشت تعقیب میشود؛ به خدمتکارانش بدگمان بود، تصور میکرد رازهایش را فاش کردهاند، میپنداشت او را به دستگاه تفتیش عقاید گزارش دادهاند و هر روز منتظر مسموم شدن بود. میهمانی سختگیر بود.
گریز و بازگشت
آلفونسو با دلسوزی با او رفتار کرد، چون با آن همه، تاسو بزرگترین شعر آن زمان را به او اهدا کرده و در بند هجدهم خاندان او را ستوده بود. او را از حضور در دربار معاف کرد و به ویلای دلپذیر بلریگواردو فرستاد تا تغییری در او پدید آید و آسوده شود. اما وقتی شنید تاسو با فرانچسکو دمدیچی، دشمن و رقیب سرسخت او، به منظور پذیرفتن مستمری در دربار فلورانس به طور مخفی نامهنگاری میکند، کاسهٔ صبرش لبریز شد. در نوامبر ۱۵۷۵ تاسو از فرارا بیرون آمد و گفت قصد دارد به رم برود تا در «سال بخشش» (در سنت کاتولیک، سالی ویژه که در آن کیفر گناهان را میبخشیدند) شرکت کند، ولی ضمن راه دوباره به فلورانس رفت. دوک بزرگ از او خوشش نیامد و به یکی از دوستان نوشت: «نمیدانم او را دیوانه بخوانم یا مضحک یا زیرک»؛ و سال بعد گفت نمیخواهد دیوانهای را در دربار نگه دارد. تاسو، غمگین و پریشان، به فرارا بازگشت.
آنگاه از آلفونسو تقاضا کرد او را بهعنوان تاریخنویس بپذیرد و دوک موافقت کرد. در ژانویهٔ ۱۵۷۷ در برابر دستگاه تفتیش عقاید در بولونی حاضر شد و اعتراف کرد که به طرزی گناهآلود در مذهب کاتولیک شک داشته است. دستگاه او را دلداری داد و آزاد کرد. در ژوئن همان سال، هنگامی که در خانهٔ لوکرتسیا دِاِسته بود، خدمتکاری را که به او مظنون شده بود تهدید کرد. آلفونسو دستور داد شاعر را در اتاقی از قلعه محبوس کنند، اما زود او را آنجا بیرون آورد و به بلریگواردو فرستاد. تاسو نوشت که «دوک چنان با او رفتار کرد که گویی برادر اوست نه شهریار». سپس شاعر خواست او را به صومعهٔ سان فرانچسکو بفرستند. آلفونسو انتقال او را فرمان داد و توصیه کرد از بدبینی دست بکشد. تاسو پذیرفت، اما در صومعه آشفته شد و برخی را متهم کرد که در شرابش دارو ریختهاند. راهبان خواستند شر او را از سرشان کم کنند؛ پس او را به قلعهٔ دوک برگرداندند و تحت مراقبت نهادند. اما تاسو از بند گریخت، خود را به صورت دهقانی درآورد و پیاده و تنها از کوههای آپنین تا خانهٔ خواهرش، کوردلیا، در سورنتو رفت؛ آن زن با مهربانی او را پذیرفت.
اگر تاسو دربارهٔ شعر بزرگی که هنوز منتشر نکرده و در فرارا جا گذاشته بود نگران نمیشد، شاید تا اندازهای عقل و سعادتش را باز مییافت؛ و شاید به سبب عادت طولانی به زندگی درباری، به دلجوییهایی نیاز داشت که در رنج و گرفتاری آرامشش میدادند. ناچار به رم رفت و از سفیر فرارا خواست نزد آلفونسو شفاعتش کند. دوک پولی برای مخارجش فرستاد و بازگشتش را پذیرفت، به شرط آنکه قول دهد آرام بماند و با مداوای پزشکان موافقت کند. وقتی تاسو به فرارا رسید، آپارتمانی جداگانه بیرون از قصر و خدمتکاری برایش تعیین کردند و قرار شد غذایش را از سر سفرهٔ دوک برایش بیاورند. تاسو مسکنها را از روی فرمانبرداری خورد و به نوشتن اشعار زیبا ادامه داد. ولی امید داشت دوباره به دربار نزدیک شود، حال آنکه همه او را دیوانه میدانستند. نه دوک و نه شاهزادهخانمها دیگر او را به حضور نمیپذیرفتند. بدترین توهین آن بود که آلفونسو دستور داد دستنویسهای شاعر را از او بگیرند مبادا آنها را از میان ببرد.
در ژوئن ۱۵۷۸ تاسو دوباره از فرارا گریخت، این بار به مانتوا، ونیز، اوربینو و تورین. آنجا شارل امانوئل با همهٔ احترام پذیرایش شد و همهٔ وسایل آسایشی را که در فرارا داشت برایش فراهم کرد. ولی این شاعر بیآرام پس از سه ماه، شاید به امید پس گرفتن دستنویسهایش، از آلفونسو خواست دوباره او را به خدمت بپذیرد. آلفونسو پذیرفت و در فوریهٔ ۱۵۷۹ تاسو دوباره در قصر کاردینال لوئیجی دِاِسته اقامت گزید. اما آلفونسو، که شیفتهٔ داشتن وارث بود، برای بار سوم ازدواج کرد و به شاعران توجهی نداشت؛ پس تاسو را به جشنها دعوت نکردند. او دو هفته این بیاعتنایی را تحمل کرد، سپس اقامتگاه کاردینال را ترک کرد، به کاخ بنتیوولیو گریخت و از دوک، همسرش و همهٔ درباریان شکایت کرد. آنگاه به کاستلو رفت و اصرار کرد باید همسر دوک را ببیند و دستنویسهایش را پس بگیرد. دوک دستور داد او را به تیمارستان سانتآنا، که در آن نزدیکیها بود، ببرند. او بیش از هفت سال در آنجا محبوس بود.
انتشار و شهرت
تاسو کاملاً دیوانه نبود و گاهی به حال عادی باز میگشت، و ضمن آن شعر میگفت و دوستان را میپذیرفت. مونتنی ادعا میکرد او را دیده است. چند زن درباری برای تسلای او نزدش آمدند، و روزی لوکرتسیا او را به ویلای خود در بلودره برد، ولی از تندی او به وحشت افتاد و بازش گرداند. شاعر بیمار میپنداشت صدای ارواح را میشنود و ارواح آسمانی برای دزدیدن اشعارش به اتاقش هجوم میآورند.
در همین هنگام سرانجام حماسهٔ او منتشر شد. کسانی که نسخهٔ اصلی را داشتند، چون دریافتند کتابدزدان از روی آن نسخه برداشتهاند، آن را نزد ناشران فرستادند (۱۵۸۰). منتقدان هنوز عیبجویی میکردند، ولی ایتالیاییها بهطور کلی با شوق فراوان آن را پذیرفتند و اولیای کلیسا موضوع و تقدس آن را ستودند. چاپهای متعددی از آن منتشر شد و در یک روز دو هزار نسخه از آن به فروش رفت (به نقل کتاب). خانهها و دربارها از آهنگ شیرین آن پر شدند و مردم با یکدیگر بحث میکردند که آیا تاسو را با آریوستو و پترارک برابر بدانند یا نه. ولتر، که نسبت به مسیحیت تعصبی نداشت، آن اثر را بر ایلیاد ترجیح داد. الیزابت، ملکهٔ انگلستان، که بخشی از ترجمهٔ لاتینی آن را خوانده بود، به دوک فرارا حسادت ورزید که هومری برای جاودانه کردن نام خود یافته است.
اگر حس تاریخی خود را برانگیزیم، میتوانیم بفهمیم چرا واکنش اروپا به این شرح هیجانانگیز جنگ صلیبی اول آنقدر صمیمانه بود. این اثر حماسهای دانسته شد که مردم مدتی منتظرش بودند و به آن سخت نیاز داشتند؛ زیرا وقتی تاسو سرودن آن را آغاز کرد، کشورهای اروپایی ناوگانی آماده میکردند تا در لپانتو با ترکان عثمانی روبهرو شوند. آن نبرد بزرگ وقتی رخ داد که شاعر مشغول سرودن آن اثر بود؛ و گرچه اروپاییان پیروز شدند، بهبود سریع وضع ترکان اروپا و بهویژه ایتالیا را تهدید میکرد، و در روزهایی که این اثر به پایان میرسید، رم، پایتخت مسیحیت، در خطر بود. در آن عصر، ترس از اسلام همانقدر رایج بود که امروز کشورهای اروپایی از آسیای بازشهای بیم دارند. در چنین محیطی مرد و زن اشعار زیبایی را دربارهٔ سرگذشت دلگرمکنندهٔ گودفروا دو بویون میخواندند که در سال ۱۰۹۹ گروهی از مسیحیان رنجیده ولی پیروز را به فتح اورشلیم رهبری کرد.