پایان آنیبالهٔ کاراتچی و گریز نقاشان دیگر
جملهٔ نیمهتمام پست پیشین زود به پایان میرسد. آنیبالهٔ کاراتچی، نقاش بزرگ گالری فارنزه، پس از سفری پرشور و پرتبوتاب در زیر آفتاب جنوب درگذشت (منبع فقط میگوید «در این شهر»، پس جای مرگ روشن نیست؛ احتمالاً رم است). گویدو رنی نیز در ناپل کامیاب نشد. هنگامی که برای آراستن نمازخانهٔ خزانه آمد، اخطار گرفت که شهر را ترک کند وگرنه کشته میشود، و پیش از آغاز کار گریخت. دو تن از دستیاران او که حاضر به رفتن نشدند در کشتی گذاشته شدند و دیگر کسی از آنها خبری نشنید. دومنیچینو هم آمد و چهار فرسکوی آن نمازخانه را تمام کرد، هرچند بارها کارش را خراب میکردند؛ سپس بر اثر تهدیدهای ریبرا از ناپل رفت. بعدها نایبالسلطنه به او وعدهٔ حمایت داد و بازگشت، ولی چندی بعد در همان شهر درگذشت، در شرایطی که برخی آن را مشکوک میدانستند.
ریبرا، استاد نقاشی ناپل
خوسه د ریبرا، با همهٔ دسیسههایش، بزرگترین نقاش ایتالیا در این دوره شمرده میشود. چون در خاتیوا، نزدیک والانس، زاده شده بود، اسپانیاییها او را از خود میدانستند و ایتالیاییها او را «اسپانیولتو»، یعنی «اسپانیایی کوچک»، مینامیدند. مدتی شاگرد فرانثیسکو ریبالتا بود، ولی در جوانی راه رم را در پیش گرفت. آنجا در فقر و تنگدستی فرسکوها را رونویسی میکرد و خردهنان جمع میکرد، تا آنکه یکی از کاردینالهای هنردوست او را به قصر برد و جا و غذا و رنگ و لباس به او داد. ریبرا با تمام توان آثار رافائل را در واتیکان و آثار کاراتچی را در قصر فارنزه رونویسی کرد؛ سپس، چون پنداشت راحتی احساسش را سرد کرده، برای مطالعهٔ کوردجو به پارما و مودنا رفت. در بازگشت به رم با دومنیچینو درافتاد، به ناپل رفت و زیر نفوذ کاراوادجو آمد، و واقعبینی او باور ریبرا به تقلید از طبیعت را، که شاید از ریبالتا گرفته بود، محکمتر کرد. یکی از ثروتمندان که کارش داد و ستد تابلو بود به او دل بست و خواست دختر زیبایش را به او بدهد. ریبرای بیچاره این پیشنهاد را شوخی پنداشت، ولی چون تکرار شد به ازدواج تن داد و سعادتمند شد.
بهزودی تابلوی شهادت قدیس برتولماویس را کشید، چنان واقعنما که وقتی به نمایش درآمد جمعیت انبوهی که به دیدن خون بیش از تماشای هنر علاقه داشت به سراغش رفت. نایبالسلطنه، همان که علیه ونیز توطئه چیده بود، خواست نقاش و تابلو را ببیند؛ از آن شاد شد و به ریبرا فرمان داد که همهٔ آرایشهای قصر را بر عهده گیرد. این اسپانیایی سیریناپذیر همهٔ رقیبان را از میدان به در کرد، تا آنکه سفارش فرسکوهای نمازخانهٔ خزانه به جووانی لانفرانکو رسید. ریبرا خود محراب را ساخت: مجسمهٔ قدیس یانواریوس «نسوز» که بیآسیب از کورهای شعلهور بیرون میآمد.
از آن پس ریبرا استاد بیرقیب هنر ناپل بود. به نظر میرسید بتواند هرگاه بخواهد از نظر ظرافت با رافائل و کوردجو رقابت کند، مثل گویدو رنی یا موریو گرفتار احساساتیگری نشود و به سبب قدرت دریافت و عمق رنگآمیزی از کاراوادجو واقعبینتر باشد. باید از تابلوهای پیتا (ترحم) و ندبه در کلیسا و صومعهٔ سانمارتینو یاد کنیم که منتقدی دربارهٔ آنها گفته است در برابرشان «همهٔ تصویرهای همانند آن زمان نمایش تئاتر بهنظر میآیند»، چنان تجسم باشکوهی از اندوهاند. در میان موضوعات باستانی، ارشمیدس در موزهٔ پرادو دقیقاً همانند یکی از پیرمردان چینوچروکی سیسیلی است که امروز هم در سیراکوز میتوان یافت. ریبرا پا از دایرهٔ کتاب مقدس و تاریخ بیرون نهاد، به کوچهها رفت و با کشیدن صحنههای واقعی زندگی مردم به هنرش تنوع داد؛ در کودک پاچلاق (لوور) الگویی برای ولاسکوئز و موریو پدید آورد.
عیبهای ریبرا زود به چشم میخورد: اغراق در نمایش ستم، علاقه به چین و چروک و رگ، و عطش خون. بایرون نوشته است که آن اسپانیایی کوچک قلمموی خود را با خون همهٔ مقدسان رنگ میکرد. رنگهای تیره و توجه او به جنبههای غمانگیز ما را به وحشت و افسردگی میاندازد، ولی در ناپل، که زیر تأثیر اندیشهٔ اسپانیایی بود، سبک غمانگیز او آسان پذیرفته میشد. کلیساها و صومعههای تازه برای بهکارگرفتن او رقابت میکردند و از مشتریان مشتاقش فیلیپ چهارم و نایبالسلطنههای ناپل بودند. نقاشیها و طراحیهای او بیش از آثار ولاسکوئز، که دو بار برای دیدنش به ایتالیا رفت، در اسپانیا پراکنده شد. خانهٔ او از زیباترین خانههای ناپل بود و دو دخترش نمونهٔ کامل زیبارویان گندمگون بودند. یکی از آنها فریب دون خوان دیگری را خورد که پسر نامشروع فیلیپ چهارم بود؛ او دختر را به سیسیل برد و چون از او خسته شد، در صومعهای در پالرمو رهایش کرد. ریبرا از اندوه و شرم تقریباً از پا درآمد و برای تسلی به کشیدن تصویر مریم عذرا پرداخت که چهرهٔ ماریا روزای گمشدهاش را به یادش میآورد. چهار سال پس از آن ماجرای غمانگیز خود او درگذشت (۱۶۵۲).
رم و پاپها
پایتخت ایالات پاپی و مرکز جهان کاتولیک در این هنگام شهری درجهٔ دوم بود. ایالات پاپی شهرهای رم، اوستیا، ویتربو، ترنی، اسپولتو، فولینیو، آسیزی، پروجا، گوبیو، اوربینو، لورتو، آنکونا، پزارو، ریمینی، فورلی، راونا، بولونی و فرارا را با پیرامونشان دربر میگرفت. رم در سال ۱۵۵۸ چهل و پنج هزار تن جمعیت داشت (به نقل کتاب) و در زمان پاپ سیکستوس پنجم (۱۵۹۰) به صد هزار رسید. مونتنی که در ۱۵۸۰ وارد رم شد، آن را از پاریس پهناورتر ولی خانههایش را یکسوم خانههای پاریس یافت. پیش از سیکستوس پنجم راهزنان و روسپیان بخش مهمی از جمعیت رم بودند و بسیاری از اشراف خدمتکارانی دائمی از اراذل و اوباش داشتند. فقر عمومیت داشت، ولی شدید نبود و با خیرات پاپان، مراسم کلیسایی و نذرها کاهش مییافت.
خاندانهای کهن اشرافی، اورسینی، کولونا، ساولی، گائتانی و کیجی، از نظر ثروت و قدرت تنزل کرده بودند، اما هنوز دست از ادعاها و غرور خود برنمیداشتند. خاندانهای تازهتر، آلدوبراندینی، باربرینی، بورگزه، فارنزه و روسپیلیوزی، چون معمولاً با پاپها پیوند داشتند از نظر ثروت و اهمیت مقدم بودند. پاپها از خویشان خود پشتیبانی میکردند: آلدوبراندینیها از انتخاب کلمنس هشتم، لودوویزیها از گرگوریوس پانزدهم، باربرینیها از اوربانوس هشتم و بورگزهها از پاولوس پنجم سود فراوان بردند. برادرزادهٔ پاولوس، کاردینال شپیونه بورگزه، که از درآمد چندین کلیسا و سالی ۱۵۰٬۰۰۰ اسکودو (به نقل کتاب) برخوردار بود، طرح ویلای بورگزه را کشید، کازینو بورگزه را ساخت (۱۶۱۵)، مجموعههای گرانبهای هنریاش را گرد آورد و با مجسمهٔ مرمرینی که برنینی، پروردهٔ او، از وی ساخت تقریباً جاودانه شد. بسیاری از کاردینالها ثروت خود را صرف ادبیات و هنر میکردند.
پیوس پنجم، پاپ سختگیر
با آنکه آلمان، هلند، انگلستان و کشورهای اسکاندیناوی در پی اصلاح دینی از حیطهٔ کلیسای رم بیرون رفته بودند، روی کار آمدن چند پاپ مقتدر کلیسا را نیرومند کرد. شورای ترانت برتری پاپ را بر شوراها پذیرفت و فرقهٔ جوان و پرتوان یسوعی سرسپردهٔ پاپان شده بود. در سال ۱۵۶۱ (تاریخ منبع؛ انتخاب پیوس پنجم را معمولاً ۱۵۶۶ میدانند) میکله گیزلیری، که پیشتر کشیش دومینیکی و عضو عالیرتبهٔ دستگاه تفتیش عقاید بود، در شصت و دو سالگی با نام پیوس پنجم به مقام پاپی رسید. تقدس زندگی خود او به نظرش با سختگیری در برابر بدعت کاملاً سازگار بود. حق کاتولیکهای بوهم را که پیشتر میتوانستند در عشای ربانی شراب هم دریافت کنند از آنان گرفت؛ الیزابت، ملکهٔ انگلستان، را تکفیر کرد و کاتولیکهای آن کشور را از فرمانبردن از او بازداشت؛ به شارل نهم، شاه فرانسه، و کاترین دو مدیسی توصیه کرد جنگ علیه پروتستانهای فرانسه را ادامه دهند و اقدامات سخت آلوا را در هلند ستود. با این همه، با اینکه پیر و فرسوده بود کشتیهایی فراهم ساخت و با آنها ترکان عثمانی را در لپانتو شکست داد. هرگز حکمی را سبک نمیکرد و دستگاه تفتیش را به اجرای قوانین و کیفرهایش تشویق میکرد.
در اصلاح کلیسا هم سختگیر بود: اسقفهایی را که از اقامت در محل خدمت سر میپیچیدند برکنار میکرد، راهبان و راهبهها را وامیداشت کاملاً جدا از مردم زندگی کنند و هر عمل خلافی را در کلیسا کشف و کیفر میداد. وقتی کارمندان زائد و اخراجشدهٔ دربار واتیکان شکایت کردند که از گرسنگی خواهند مرد، پاسخ داد بهتر است از گرسنگی بمیرند تا جانشان به عذاب ابدی گرفتار شود. انتصابات بر پایهٔ شایستگی بود و پاپ به خویشاوندی نظر نداشت. خود او با دقت بسیار کار میکرد، ساعتها چون قاضی مینشست، بیش از پنج ساعت نمیخوابید و با زندگی ساده و پارسایانهاش به کشیشان درس میداد؛ بسیار روزه میگرفت و زیر ردای پاپی جامهٔ خشن پشمی راهبان را میپوشید. این سختگیریها او را فرسود، چنانکه در شصت و هشت سالگی ده سال پیرتر مینمود، لاغر و ناتوان با چشمان فرورفته و موی سپید؛ با آنکه به دشواری راه میرفت، اصرار کرد زیارت هفت کلیسای رم را پیاده انجام دهد. پس از یک ماه رنج، در جامهٔ قدیس دومینیک درگذشت. تاریخنگاری پروتستان نوشته است: «جامعهٔ کاتولیک به پیوس پنجم بیش از دیگر پاپها مدیون است، زیرا با آنکه بدعتگذاران را بیرحمانه پی میگرفت، باور او به لزوم اصلاح و تصمیم خللناپذیرش در اجرای آن باعث شد کلیسا بخش عمدهٔ احترام ازدسترفته را بازیابد.» او در سال ۱۷۱۲ در شمار قدیسان درآمد.