سازندگان رم
معماران خوب فراوان بودند. جاکومو دلا پورتا با استادی تمام چند ساختمان نیمهتمام استادش وینیولا را به پایان رساند، مانند نمای ایل جزو و گنبد سنپیترو، و با همان شکوه نمازخانهٔ کوچک گرگوری را طرح ریخت. سپس کاخ فارنزه را که میکلانژ آغاز کرده بود به پایان رساند و دو آبنما از آبنماهای زیبایی را که به رم جوانی جاوید میبخشیدند ساخت. زیباترین آنها آبنمایی است که کتاب «فونتانا دله نارتارو» نامیده (ظاهراً تحریفی از آبنمای لاکپشتها) و تادئو لاندینی آن را در برابر کاخ ماتئی برپا کرد. مارتینو لونگی پیر، همراه دلا پورتا، از روی طرحهای میکلانژ کاخ کنسرواتوری را ساخت و خود ساختمان کاخ بورگز را آغاز کرد که فلامینیو پونتسیو برای پاولوس پنجم تکمیل کرد. دومنیکو فونتانا آبنماهای آکوا فلیچه و آکوا پاولا را ساخت و در شمال ایوان کلیسای سان جووانی در لاترانو بالکن ستوندار برکتدهی را پدید آورد. برادرزادهاش کارلو مادرنا بهعنوان معمار سنپیترو جانشین او شد، طرح اساسی آن را از صلیب یونانیِ میکلانژ به صلیب لاتینی تغییر داد، نمای آن زیارتگاه مقدس را طرح کرد و از گرمابههای کاراکالا و دیوکلسین برای ساختن صحن عظیم آن کلیسا بهره برد. شاگرد مادرنا، فرانچسکو بورومینی، از داخل کلیسای سان جووانی در لاترانو بهشکلی عالی مرمت کرد و ساخت کلیسای سانت آنیزه را آغاز کرد که شاهکار اوست و بهعنوان نمایندهٔ سبک باروک در رم با ایل جزو رقابت میکند.
ایل جزو و یسوعیان
طرح ایل جزو را جاکومو دا وینیولا به خواست یسوعیان کشید؛ آنان نوعی معماری میخواستند که ترسی آمیخته با احترام، تأثیر و تهذیب نفس در عبادتکننده پدید آورد. پس معمار و دستیارانش فضایی وسیع بدون بال با ستونها، گچبریهای زیر سقف، سرستونها و قرنیزها طراحی کردند، محرابی جالب و گنبدی پرنور ریختند، تصاویر و مجسمههای زیبا ساختند و آن را با مرمر و سیم و زر آراستند. در ۱۷۰۰ آندرئا دل پوتسو، که خود یسوعی بود، آرامگاه و محراب اصلی قدیس ایگناتیوس را ساخت. نگاه یسوعیان به زندگی با نگاه برخی کشیشان کاتولیک فرق داشت و با نگاه پیرایشگران ناهماهنگ بود: یسوعیان میخواستند هنر از شهوتپرستان دنیایی پاک شود ولی در آرایش زندگی و ایمان به کار رود. اما «سبک یسوعی» مشخصی وجود نداشت. ایل جزو بنایی به سبک باروک بود و بسیاری از کلیساهای یسوعیان، بهویژه در آلمان، باروک بودند، ولی هر کدام از شکلها و حالتهای معمول محلی پیروی میکرد.
گنبد سنپیترو
آخرین کار بزرگ هنرمندان رم تکمیل کلیسای سنپیترو بود. میکلانژ نمونهای از گنبد به جا گذاشته بود؛ و وقتی سیکستوس پنجم به پاپی رسید، تنها پایههای طبله برجا بودند. این پایهها قطری به اندازهٔ ۴۱ متر داشتند. فقط برونلسکی در فلورانس مساحتی مشابه را بدون دخالت چنین پایههایی پوشانده بود. معماران و مهندسان از انجام آنچه بووناروتی پیشنهاد کرده بود شانه خالی میکردند و متخصصان مالی شکایت داشتند که یک میلیون دوکا (واحد پول، به نقل کتاب) خرج و ده سال وقت میخواهد.
سیکستوس فرمان داد کار ادامه یابد و امید داشت پیش از مرگ در زیر گنبد تازه قداس برگزار کند. جاکومو دلا پورتا این وظیفه را به عهده گرفت و دومنیکو فونتانا را به همکاری برگزید. از مارس ۱۵۸۹ تا ۲۱ مه ۱۵۹۰، به استثنای یکشنبهها، هشتصد نفر شب و روز کار کردند، و سه ماه پیش از مرگ این پاپ دلیر، به مردم رم اطلاع دادند که پاپ سیکستوس پنجم بر فراز سنپیترو گنبدی برافراشته، «به افتخار جاوید نایل آمد و اسلافش شرمسار شدند». نمایی که مادرنا بین سالهای ۱۶۰۷ تا ۱۶۱۴ به سبک باروک ساخت از جلوهٔ این گنبد کاست (مگر وقتی از دور به آن نگاه کنیم)، و خود کلیسا سرانجام در ۱۶۲۶، یعنی صد و هفتاد و چهار سال بعد از کشیده شدن نقشهاش (به نقل کتاب؛ عددی که با تاریخهای معمول آغاز ساخت نمیخواند)، تقدیس شد. در ۱۶۳۳ برنینی سایبانی از مفرغ، با ارزش هنری چندان زیاد، بر آرامگاه پطرس حواری و محراب بلند آن برافراشت. ولی این مجسمهساز بزرگ به تلافی، راه منتهی به آن محل مقدس را با سلسله ستونهای بیضیشکل و عظیم محصور کرد (۱۶۵۵ تا ۱۶۶۷)، و همین سنپیترو را به عالیترین بنای روی زمین تبدیل کرد. گنبد آن هم نشانهٔ دورهٔ هنر جدید است.
برنینی
برنینی در زندگی پرموفقیت خود هنر قرن هفدهم را خلاصه کرد. از پدر فلورانسیاش، که مجسمهساز بود، مجسمهسازی آموخت و از مادر ناپلیاش احساسات گرم و ایمانی شدید را به ارث برد. در ۱۶۰۵ پدرش برای کار در کلیسای سانتاماریا ماجوره به رم فراخوانده شد. برنینیِ کوچک آنجا میان مجسمههایی به سبک کلاسیک و در محیطی تحت تأثیر زهد و تقوای یسوعیان بزرگ شد. از دیدن آنتینوئوس و آپولوی بلودره به لرزه میافتاد، ولی بیشتر تحت تأثیر «تمرینهای روحی» قدیس ایگناتیوس بود و آنقدر آن را تمرین کرد که هراس و فداکاری کسی را در خود احساس کرد که رنجهای جهنم و محبت عیسی را احساس کرده باشد. هر روز نیز به دعاهای قداس گوش میداد و هفتهای دو روز در مراسم آن شرکت میکرد.
برنینی استعداد خود را در نقاشی هم آزمود و حدود صد تابلو کشید. تابلوی قدیس اندرو و قدیس توماس در مجموعهٔ باربرینی بیش از همه ستوده شده است؛ ولی شاید خودنگارهای را که در گالری اوفیتی است بر بقیه ترجیح دهیم: جوانی سیهچرده و خوشاندام با اندیشههای غمآلود. در معماری استعداد بیشتری نشان داد. کاخ باربرینی را برای مافئو باربرینی ساخت؛ و وقتی حامیش با نام اوربانوس هشتم بر مسند پاپی نشست، برنینی، که سی و یک سال بیشتر نداشت، با عنوان معمار کل کلیسای سنپیترو به کار پرداخت. آنجا، به جز ستونها و سایبان (که گفته شد)، در محراب کلیسا «کاتدرا پتری» را ساخت. صندلی چوبیای را که مؤمنان تصور میکردند پطرس حواری بر آن نشسته بود محصور کرد، اطراف آن چهار مجسمهٔ نیرومند از پدران کلیسا نهاد و بر فراز این دستگاه عجیب مجسمههای فرشتگان قرار داد؛ گویی در مغز او ضرابخانهای برای ساختن شاهکارها وجود داشت.
نزدیک آن، آرامگاهی عظیم برای اوربانوس محبوبش برپا کرد. سپس بالکنها و بسیاری از مجسمههایی را که ستونهای زیر گنبد را نگه میدارند طرح کرد. زیر گنبد تمثالی بزرگ از قدیس لونگینوس گذاشت و در محراب راست بنایی پرزرقوبرق به یادبود کنتس ماتیلدا (اهل توسکان) برپا کرد. در خارج کلیسا به شیوهای سادهتر ترکیب «اسکالا رژیا» را تغییر داد که از میان ستونهای مجلل میگذرد و به کاخ واتیکان میرسد؛ و در شاهنشین این «پلههای شاهانه» مجسمهای از قسطنطین سوار بر اسب نهاد که او را در حال دیدن نشانههایی در آسمان نشان میدهد که به مسیحیت دعوتش میکنند. احساسی که از دیدن این مجسمه به بیننده دست میدهد نمونهای از عصر سبک باروک است. برنینی در اواخر عمر در نمازخانهٔ کوچک ساکرامنت در سنپیترو محرابی ساخت که درختان مرمری، سایبان، معبد، گنبد و فرشتگان مجذوب عبادتش هنوز در نظر او عظمت راز قداس را چنانکه باید مجسم نمیکردند. همهٔ این آثار در سنپیترو و بیرون آن در نظر هنرمندان کنونی افراطی شایستهٔ تماشاخانهها و توسلی موجه به احساساتاند. اما در نظر برنینی وسیلهای فیضبخش برای ایمانی وجدآمیز و قابل انتقال بودند.
برنینی همهجا مهندسی را با مجسمهسازی میآمیخت. در فکر هنری بود که معماری، مجسمهسازی و نقاشی را به مجموعهای هیجانانگیز درآورد. در کلیسای سانتاماریا دلا ویتوریا سنگهای مرمر سبز، آبی و سرخ گرد آورد؛ استعدادش را در آرایش نمازخانهٔ کورنارو نمایان کرد و ستونهای راهراه و زیبایی به سبک کرنتی در آن نهاد. برنینی در این نمازخانه یکی از جالبترین و هیجانانگیزترین مجسمههایش را نصب کرد: مجسمهٔ قدیسه ترسا که سست و بیحال در جذبهای فرو رفته و فرشتهای کوچک آماده میشود قلب او را با تیری سوزان بشکافد؛ نشانهای از پیوند آن قدیسه با عیسی.
رقبا و آبنماها
برنینی رقبایی داشت. مونتنی نخست تحت تأثیر مجسمهٔ «عدالت» قرار گرفت که جاکومو دلا پورتا بر فراز آرامگاه پاولوس سوم در سنپیترو ساخته است. مجسمهسازی که کتاب نامش را «توریجانو» آورده، نیمتنهای واقعی و نیرومند از سیکستوس پنجم ساخت که اکنون در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت است (نام مطابق کتاب). بورومینی، مانند برنینی، مجسمهسازی را با معماری درآمیخت، چنانکه از آرامگاه کاردینال ویلامارینو در کلیسای سانتی آپوستولی در ناپل معلوم میشود (به نقل کتاب). الساندرو آلگاردی در ساختن سه تصویر برای آرامگاه لئو یازدهم در سنپیترو با برنینی رقابت کرد، و در نقشبرجستههای دیدار پاپ لئو اول با آتیلا (نیز در سنپیترو) از برنینی پیش افتاد. نیمتنهای که آلگاردی از اینوسنتس دهم در کاخ پامفیل ساخته جالبتر از اثر برنینی است و تقریباً مانند تصویری از ولاسکز نیرومند است. اما هیچ کس در این عصر از حیث آفرینش آثار هنری فراوان و نیروی تخیل نمیتوانست با برنینی رقابت کند.
برنینی مردم رم را با آبنماهای شگفتانگیز شاد کرد، مانند آبنمای تریتون و آبنمای چهار رودخانه، که در آن مجسمهسازان کمنامتر چهار شکل نمایندهٔ دانوب، نیل، گنگ و پلاتا ساختند. از میان طرحهایی که برای این آبنما به اینوسنتس دهم تقدیم شد، او طرح برنینی را برگزید و گفت: «انسان نباید به این طرحها نگاه کند، مگر آنکه آماده پذیرش آنها باشد.» ذوق برنینی در ساختن آثار مجلل بر روی آرامگاهها شاید باعث شده باشد که حامی او دربارهٔ مرگ خیالاتی مطبوع در سر بپروراند. اوربانوس هشتم سرانجام توانست آرامگاهی را که برای او تعیین شده بود ببیند.