باروک ریشه میدواند
این سازندهها از سطحهای ساده و تودههای عظیم خسته شده بودند. پس قرنیزها را قطع کردند، آرایش تافتههای سردری را دو بخش کردند و در هر گوشه مجسمهای نهادند. خود مجسمهسازان نیز از ساختن اندامهای کامل و چهرههای بیجان خسته شده بودند. نمیخواستند مجسمهها را فقط از جلو نشان دهند؛ پس به آنها حالتهایی بیسابقه میدادند و بیننده را وامیداشتند از چند زاویه بنگرد. افزون بر این، تأثیرات نقاشی را هم به مجسمهسازی آوردند: سایهروشن در سنگ، حرکت در بدن و اندیشه و احساس در چهره. نقاشان خط کامل، نور روشن و آرامش بیآزار را به پروجینو، کوردجو و رافائل واگذاشتند؛ مثل روبنس جهان را در رنگ غرق کردند، مانند رامبران آن را با رازآلودگی سایهدار پر کردند، مثل رنی شور دینداری برانگیختند، یا مانند ال گرکو آن را با رنج و جذبه آشفته ساختند. نجاران میز و صندلی را پر از زیور کردند و فلزکاران فلز را به شکلهای عجیب و طنزآمیز درآوردند. در ۱۵۶۸، وقتی یسوعیان از وینیولا خواستند کلیسایشان، ایل جزو (عیسی)، را در رم طرح بزند، تصریح کردند که آن کلیسا باید همهٔ هنرها را در قالب ستون، مجسمه، تصویر و فلزات گرانبها دربرداشته باشد؛ برای نمایش هندسه نباشد، بلکه برای الهامبخشی و اشاعهٔ ایمان به کار رود.
چون اروپا در هنر از ایتالیا تقلید میکرد، سبک تزیینی، احساسی و اکسپرسیونیستی جدید نهتنها به اسپانیا، فلاندر و فرانسهٔ کاتولیک راه یافت، بلکه در آلمان پروتستان هم نفوذ کرد و آنجا شکلهایی شادمانه گرفت. در ادبیات، اثر باروک در عبارتپردازیهای مارینو و گونگورا، در شیوهٔ پرآبوتاب شکسپیر، در دکتر فاوست مارلو و در فاوست گوته نمایان شد. اپرا موسیقیِ تحت تأثیر باروک است. سبک تازه بهطور کلی پیروز نشد. ولاسکز، وقتی به کمال رسید، هنرش کلاسیک یا رئالیست بود، و سروانتس، پس از زندگیای رمانتیک، دون کیشوت را با سنگینی و متانت کلاسیک نوشت. کورنی، راسین و پوسن سرسپردهٔ سبک کلاسیک بودند. ولی آیا میتوان گفت طرفداران این سبک همیشه کلاسیک بودند؟ آیا چیزی عجیبتر از لائوکوئون، که در حال تقلاست، هست؟ تاریخ به همهٔ کوششهایی که برای منحرف کردن مسیر آن به سوی آرمانهای نظری یا خطمشیهای منطقی صورت گرفته میخندد، نتیجهگیریهای کلی ما را بههم میریزد و همهٔ قواعدمان را نقض میکند. تاریخ هم عجیب است.
کلیسا بهعنوان حامی
در هنر ایتالیایی یک عامل نیرومند همیشه باقی ماند: کلیسا هنوز فعالترین و سازندهترین حامی بود. بله حامیان و عوامل نفوذ دیگری هم بودند. خاندانهای دوک و کاردینالهای فرهیخته کاخهای خصوصی میساختند و در آرایش آنها از برخی موضوعات مشرکانه استفاده میکردند؛ چنانکه اودوآردو فارنزه کاراتچی را واداشت پیروزی باکوس و فرمانروایی عشق را برای او بکشد. اما «شورای ترانت» و «اصلاحات کاتولیکی» سختگیریهایی در هنر پدید آوردند، مجسمههای عریان از صحنهٔ هنر ایتالیا ناپدید شدند و دیگر از موضوعات مذهبی بهعنوان پوششی شهوانی استفاده نشد. تنها به التماس هنرمندان رمی بود که پاپ کلمنس هشتم از پوشاندن تصویر واپسین داوری میکلانژ با نیمشلواریهایی که دانیله دا ولترا مأمور کشیدنش بود چشم پوشید (وی به همین خاطر لقب «نقاش نیمشلواری» گرفت).
«شورای ترانت» از تصاویر مذهبی در برابر پروتستانهای فرانسه و پیرایشگران دفاع کرده بود، ولی تذکر داده بود که این تصاویر باید مایهٔ عبادت شوند نه آنکه خون را به جوش بیاورند. چون پروتستانها پرستش مریم و استمداد از مقدسان را منع کرده بودند، نقاشان و مجسمهسازان ایتالیا پس از «اصلاحات کاتولیکی» گاهی با ناپختگی رنج و آلام شهیدان را نشان میدادند و عمداً سرگذشت مریم را مصور میکردند. توجه کلیسا به رها کردن هنر از نفوذ یونانیان و رومیان و علاقهاش به تلفیق اصول مذهب و زهد و تقوا با شکستهای سیاسی و اقتصادی ایتالیا درآمیخت و این عصر را به آخرین مرحلهٔ رنسانس درآورد.
هنرهای رم
رم هنوز پایتخت هنری جهان شمرده میشد. عصر بزرگ نقاشی رم پایان یافته بود و هیچ نقاش ایتالیایی نمیتوانست با روبنس یا رامبران رقابت کند. ولی معماری در رم پیشرفت میکرد و برنینی تا یک نسل مشهورترین هنرمند اروپا بود. بولونیا در نقاشی از سایر ایالات پیشی گرفته بود، اما هنرمندانش برای شهرت نهایی به رم میرفتند؛ وازاری در ۱۵۷۲ برای کشیدن سلسلهای از فرسکها در سالا رئاله در واتیکان رفت. نقاشانی که هنوز گروهی کم به آنان علاقه و احترام داشتند در رم دیده میشدند: تادئو و فدریکو زوکارو، جیرولامو موتسیانو، فرانچسکو دِ سالویاتی، جووانی لانفرانکو، مانفردی، دومنیکو فتی و آندرئا ساکی.
بیشتر این نقاشان معمولاً از سبکگرایان شمرده میشوند، یعنی هنرمندانی که از سبک این یا آن استاد رنسانس نخست پیروی میکردند. این گرایش را میتوان نخستین مرحلهٔ باروک دانست.
زوکارو پرچم خود را در میان چهار ملت برافراشت: در فلورانس نقاشیهایی را که وازاری در گنبد کلیسا آغاز کرده بود به پایان رساند، در واتیکان در نمازخانهٔ پاولین نقاشی کرد، در فلاندر سلسلهای از تصاویر مضحک ساخت، در انگلستان چهرهنگاریهای مشهور از ملکه الیزابت و ماری استوارت کشید، در اسپانیا در آرایش کاخ اسکوریال سهیم بود؛ و به رم بازگشته آکادمی سان لوقا را بنیان نهاد که سازمانش رنلدز را در انگلستان به فکر تأسیس آکادمی سلطنتی هنر انداخت. در آن زمان زوکارو بیش از همهٔ نقاشان ایتالیایی دعوت میشد، ولی نسل بعد پیترو برتینی دا کورتونا را بر او ترجیح داد. پیترو با همان مهارت استادان رنسانس کاخهای باربرینی و پامفیلی در رم را طرح کرد و در کاخ پیتی در فلورانس فرسکهایی پر از شکلهای عجیب به سبک باروک کشید.
کاراواجو
استاد حقیقی نقاشی رم در این عهد میکلانجلو مریگی دا کاراواجو بود که روحیهای نظیر چلینی داشت. او فرزند بنایی از لومباردی بود؛ پس از تحصیل به رم رفت، در چند نزاع شرکت کرد، در دوئلی مرگبار با دوستی درگیر شد، زندانی شد، از زندان گریخت، به مالت و سیراکوز رفت و به سبب آفتابزدگی در ساحل سیسیل در چهلوچهار سالگی درگذشت (۱۶۰۹؛ سن و سالی که کتاب آورده با آنچه در جای دیگر دربارهٔ او میدانیم نمیخواند و همانطور نقل شده است). او در این میان نیمهانقلابی در وضع و فن نقاشی ایتالیا برپا کرده بود. کاراواجو تضادهای شدید سایهروشن را دوست میداشت و نیرنگهایی مانند روشن کردن صحنه از اتاقی پنهان به کار میبرد، شکلها را با نور میآراست و از زمینههای تیره بیرون میآورد؛ او حاکمیت «تیرهگرایان» را در ایتالیا آغاز کرد که گوئرچینو، ریبرا و سالواتور روزا از آن پیروی کردند. او به حساسیتی که مبتنی بر تصور و خیال بود و نقاشان بولونیا از آن تبعیت میکردند توجهی نداشت و با واقعپردازی تقریباً حیوانی خود مردم آن عصر را تکان داد.
هنگامی که موضوعات مذهبی را به روی تابلو میآورد، حواریون و قدیسین را به صورت کارگران خشن باراندازها ترسیم میکرد. تابلوی ورقبازان او (که اکنون در مجموعهٔ روتشیلد در پاریس است) شهرت بینالمللیاش را رقم زد.
تابلوی نوازندگان او، که خوانندگانی و نوازندهٔ عودی زیبا را نشان میدهد، سه قرن خاک خورد پیش از آنکه در حدود سال ۱۹۳۵ در دکان عتیقهفروشیای در شمال انگلستان کشف شود. آن را به صد لیره فروختند و موزهٔ متروپلیتن نیویورک بعداً آن را به پنجاه هزار دلار خرید (۱۹۵۲) (به نقل کتاب). کلیسا معمولاً تصاویر مذهبی کاراواجو را عامیانه و فاقد علو و بلندی میدانست؛ ولی امروزه آنها در نظر خبرهها ارج و قیمت فراوان دارند.
روبنس تابلوی حضرت مریم در باغ گل (نام اثر به نقل کتاب) را آنقدر دوست داشت که از میان هنرمندان آنورس هزار و هشتصد گولدن گرد آورد تا آن را بخرد و به کلیسای سن پل هدیه کند. تابلوی شام در امائوس (لندن) به عمق کارهای رامبران نیست، ولی تصویری نیرومند از چهرهٔ کشاورزان است. مرگ مریم عذرا (لوور) نیز، که باز منظرهای روستایی را نشان میدهد، یکی از تابلوهایی بود که مکتب ناتورالیستی را در ایتالیا و رئالیسم را در اسپانیا و هلند پدید آورد. کاراواجو غالباً به ملودرام ناشی از خشونت و تندی اهمیت میداد؛ ولی تاریخ، مانند سخنوران، ندرتاً بدون اغراق موضوعی را مهم میکند. عصری که از موضوعات احساسی خسته شده بود، از دیدن این کارگران نیرومند بندر به خود لرزید و سپس آن را ورودی نیروبخش مردان فراموششده به هنر دانست. ریبرا قلم تیرهٔ کاراواجو را به دست گرفت و با او برابری کرد؛ رامبران از شیوهٔ سایهروشن کاراواجو تقلید کرد و آن را بهتر ساخت؛ و حتی نقاشان قرن نوزدهم تحت تأثیر شدید آن قرار گرفتند.
پاپها میسازند
در همین هنگام سبک باروک در معماری ظاهر شد و به اوج رسید. پاپها یکی پس از دیگری عرق پیشانی و پولهای خردهٔ مؤمنان راضی را در راه افتخار رم به کار بردند. پیوس چهارم مهتابی و دیگر اتاقهای واتیکان را تکمیل کرد. گرگوریوس سیزدهم «کولجو رومانوم» را ساخت و ساخت کاخ کویرینال را آغاز کرد که در سال ۱۸۷۰ محل اقامت پادشاه شد. دومینیکو فونتانا، معمار محبوب سیکستوس پنجم، نقشهٔ کاخ تازهٔ لاتران و نیز نمازخانهٔ کوچک سیستین را کشید که در کلیسای سانتاماریا ماجوره قرار دارد. از آن گذشته، در میان همان نمازخانه، نقشهٔ آرامگاه پاپ پیوس پنجم را هم کشید. در این میان کاردینالها و اشراف کاخهای تازهای مانند بورگز و باربرینی و ویلاهایی مانند بورگز و مدیچی در رم برپا کردند. در این دوره تخریب عمارات قدیمی نیز ادامه یافت: پاولوس پنجم گرمابههای قسطنطین را، که از زمان نخستین امپراطور مسیحی تقریباً دستنخورده مانده بودند، ویران کرد.