سازندهٔ رم نوین
این پاپ خستگیناپذیر در دورهٔ کوتاه پنجسالهٔ خود به رمِ غیرمذهبی چهرهٔ تازهای بخشید. آبراههٔ ویرانشدهٔ آلساندریا را تعمیر کرد و به نام خود «آبراههٔ فلیچه» نامید و بخشی از آن آب خنک و گوارا را به شهر آورد و در بیستوهفت آبنمای تازه روان ساخت. با خشکاندن باتلاقها هوای شهر را سالمتر کرد؛ پیشرفت درخور توجهی به دست آمد و نه هزار و ششصد ایکر زمین احیا شد (به نقل کتاب)، ولی این کار پس از مرگ او ناتمام ماند. به فرمان او دومنیکو فونتانا خیابانهای تازهای بر پایهٔ طرح کلاسیک و خطوط مستقیم ساخت، خیابان سیستین را درازتر کرد و «خیابان فلیچه» نامید، و کلیسای بزرگ سانتاماریا مادجوره مرکز چند راه عمومی شد که از آن منشعب میشدند. رم کمکم به شکل امروزین درآمد. سیکستوس برای اجرای نقشههایش با خزانهٔ تهی بر مایحتاج زندگی مالیات بست، ارزش سکهها را پایین آورد، مناصب را فروخت و وعده داد هر کس هدایایی به خزانه بدهد تا پایان عمر هر سال مبلغی دریافت کند. او پولش را با دقت و شایستگی خرج کرد و هنگام مرگ ذخیرهای بسیار بزرگ در خزانه برجای گذاشت (منبع رقم را به دلار آورده که اینجا حذف شد).
سیاست خارجی و معمای فرانسه
بزرگترین نگرانی او سیاست خارجی بود. هرگز از اندیشهٔ بازگرداندن انگلستان و آلمان به کاتولیسیسم و متحد کردن کشورهای مسیحی علیه اسلام دست نکشید. او سیاستمداری الیزابت را میستود، ولی به توطئههایی که برای خلع او میشد کمک میکرد؛ و با آنکه وعده داد در هزینهٔ ناوگان اسپانیا شریک شود، به تعلل فیلیپ بدگمان بود و زیرکانه گفت فقط پس از ورود سپاه اسپانیا به خاک انگلستان کمک خواهد کرد. فرانسه بزرگترین معمای او بود. پروتستانهای آن کشور، که همکیشانشان در ۱۵۷۲ کشتار شده بودند، زیر رهبری هانری دو ناوار دلیر بهسوی پاریس پیش میرفتند. فیلیپ از اتحادیهٔ کاتولیکها پشتیبانی میکرد تا فرانسه کاتولیک و متحد اسپانیا بماند. سیکستوس با این پرسش دشوار روبهرو بود که بگذارد فرانسه پروتستان شود یا به فیلیپ کمک کند تا فرانسه مستعمرهٔ اسپانیا شود. اما برای آنکه پاپ از سلطهٔ نیروهای دنیوی برکنار بماند، توازن قوا میان فرانسه و اسپانیا لازم مینمود. در ۱۵۸۹ سیکستوس آمادهٔ جنگ با هانری شد؛ ولی چون هانری قول داد کاتولیک شود، از نقشهاش دست کشید. فیلیپ تهدید کرد اسپانیا را از فرمان پاپ بیرون میبرد و یکی از یسوعیان اسپانیایی پاپ را هوادار بدعت خواند، ولی سیکستوس بر تصمیمش ایستاد و فرستادهٔ هانری را پذیرفت. سرانجام معلوم شد اعتمادش به هانری بجا بوده است، چون فرانسه تابع کلیسای رم ماند و در برابر اسپانیا وزنهای شد.
این آخرین پیروزی او بود و شاید دشواریاش او را فرسود. نه کاردینالها، نه اشراف و نه مردم از مرگ او (۱۵۹۰) متأسف نشدند. کاردینالها از سختگیریاش به جان آمده بودند؛ اشراف، برخلاف عادت تحقیرآمیز خود، ناچار از قانون اطاعت کرده بودند؛ و مردم، که هر مالیات ممکن را پرداخته و با صلحی ناآشنا تأدیب شده بودند، میخواستند مجسمهٔ او را در کاپیتول واژگون کنند. اما پس از آنکه ضربههایش تخفیف یافت، مردم توانستند کارهایش را هم در برابر ستمگری و غرور و قدرتطلبیاش بسنجند. تاریخنگار منصف، لکی، دربارهٔ او گفته است اگر نتوان او را بزرگترین انسان دانست، بزرگترین سیاستمداری است که بر مسند پاپی نشسته است.
کلمنس هشتم، اوربانوس هشتم و احیای کاتولیک
از جانشینان او در این دوره دو تن اهمیت ویژه دارند. یکی کلمنس هشتم است که سولیِ پروتستان دربارهٔ او گفته: در میان پاپهایی که در رم حکومت کردهاند، او تنها کسی بود که از تعصب خالی بود و، چنانکه انجیل سفارش میکند، بیش از دیگران مهربانی و ترحم را پیشه کرد. اما همین پاپ به بئاتریچه چنچی ترحم نکرد (۱۵۹۹) و اجازه داد دستگاه تفتیش عقاید جوردانو برونو را محکوم کند (۱۶۰۰).
دیگری اوربانوس هشتم بود که در آغاز در جنگهای سیساله به اسپانیا و اتریش کمک کرد؛ ولی چون آن دو کوشیدند مانتوا را بگیرند، ترسید قلمرو خودش محاصره شود. پس دیپلماسی خود را متوجه همکاری با ریشیلیو کرد و سپاه پروتستان گوستاو آدولف را برای تضعیف امپراتوری هابسبورگ به کار گرفت. این پاپ، تحت تأثیر روحیهٔ جنگجوی عصر، امور روحانی را تابع قدرت دنیوی خود کرد، اوربینو را گرفت و بر آن و ایالات دیگر مالیات سنگین بست تا هزینهٔ لشکرکشی علیه دوک پارما را تأمین کند. این لشکرکشی به جایی نرسید و پس از مرگش یکی از فرستادگان واتیکان گزارش داد که ایالات پاپی چنان فاسد و فرسوده شدهاند که امکان ندارد دوباره پیشرفت کنند یا بهبود یابند. او اشتباه میکرد. نشانههای بهبود در همهٔ امور کلیسایی پدیدار شد و در کارهای پاپهای بعدی آشکار گشت. مردم ساده ایتالیا، که از دیرباز سختی را با دینداری شدید و پرتخیل تسکین میدادند، هنوز به اماکن مقدس روی میآوردند، دستههای مذهبی راه میانداختند، از معجزات تازه به هم خبر میدادند و با شور و رنج بر زانوان از «سکالا سانتا» بالا میرفتند. (سکالا سانتا پلکانی با بیستوهفت پلهٔ مرمرین در کنار کلیسای سان جووانی در رم است که روایت میگوید از کاخ پیلاطس در اورشلیم آورده شده و فقط توبهکاران با زانو از آن بالا میروند.)
قدیسانی مانند فیلیپ نری، فرانسوا دو سال و ونسان دو پل نشان دادند که کلیسا میتواند مانند گذشته شوق به تقوا را در مردم برانگیزد. قدیس آلویسیوس گونزاگا، یسوعی، هنگام پرستاری از قربانیان طاعون در رم در بیستوسهسالگی درگذشت (۱۵۹۱). دنیاپرستی و فساد دربار پاپی بر اثر حملهٔ مصلحان پروتستان، پند قدیسان و تلاش اسقفهایی چون قدیس کارلو بورومئو در میلان کاهش یافت. جنبش اصلاح، هرچند کند، از پاپی به پاپ دیگر نیرو گرفت. فرقههای دیرین احیا شد و فرقههای تازه پدید آمد، مانند اوراتوریها (۱۵۶۴ به نقل کتاب؛ معمولاً ۱۵۷۵ میدانند)، راهبان وابسته به قدیس آمبروسیوس (۱۵۷۸)، لازاریستها (۱۶۲۴) و خواهران خیریه (۱۶۳۳). در همهٔ کشورهای کاتولیک حوزههایی برای آموزش کشیشان برپا شد و مبلغان به هر سرزمین غیرمسیحی رفتند، خطر و سختی را به جان خریدند، بیماران را درمان کردند و جوانان را پروراندند. یسوعیان شگفتانگیز و سرسخت در فرانسه سرگرم توطئههای سیاسی شدند، در آلمان با پروتستانها جنگیدند، در انگلستان در راه عقیده جان دادند و در پنج قاره مسیح را به «کافران» تبلیغ کردند.
یسوعیان در اروپا: رهبران
پس از مرگ لاینز (۱۵۶۵) فرقهٔ یسوعی قدیس فرانسوا بورژیا را به سرداری برگزید که زندگی و اخلاقش نمونهٔ اخلاق مردم آن عصر بود. او در خانوادهای ثروتمند به دنیا آمد و نوهٔ پاپ الکساندر ششم بود؛ بعدها دوک گاندیا و نایبالسلطنهٔ کاتالونیا شد و با پادشاهان دوستی داشت. در ۱۵۴۶ به فرقهٔ تازه پیوست، همهٔ دارایی شخصیاش را به آن بخشید و بر اثر تقدس بسیار جزو قدیسان شمرده شد. جانشین او مرکوریان اثری در تاریخ برجای نگذاشت، ولی کلودیو آکواویوا فرقه را با چنان خرد و مهارتی در دورهای طولانی و پرمشقت (۱۵۸۱ تا ۱۶۱۵؛ منبع آن را چهلساله میخواند) رهبری کرد که اکنون بسیاری از یسوعیان او را پس از ایگناتیوس لویولایی بزرگترین سردار خود میدانند. هنگامی که او روی کار آمد حدود پنج هزار یسوعی بود و هنگام درگذشتش شمارشان به سیزده هزار رسید.
مدارس یسوعی
گروهی از دانشمندان یسوعی زیر نظر او برنامهٔ مدارس را تعیین کردند که تا ۱۸۳۶ در تدریس مدارس یسوعی رعایت میشد. کودکان یازده تا چهاردهساله میتوانستند در این مدارس درس بخوانند. دورهٔ تحصیل شش سال بود: سه سال به زبان و ادبیات یونانی و لاتینی میگذشت و بقیه به فلسفه به معنای واقعی، یعنی علوم طبیعی، منطق، مابعدالطبیعه و اخلاق. از مجموع شواهد برمیآید که همهٔ موضوعات به شیوهای شایسته تدریس میشد. فلسفهٔ مدرسی مرسوم بود و هنوز روش مناسبی جای آن را نگرفته بود. زیستشناسی و تاریخ غیرمذهبی نو غالباً نادیده میماند و تقریباً در هیچ مدرسهای آن زمان تدریس نمیشد، شاید چون منظرهٔ هولناک نبرد برای بقا در میان جانوران و جنگهای تقریباً پیاپی میان انسانها با سادگی دینی سازگار نبود. روی هم رفته برنامه ترکیبی ماهرانه از اصول قرون وسطا و رنسانس بود. یسوعیان با سازگاری شگفت از احیای نمایش استقبال کردند، نمایشنامههایی ترجمه و اجرا کردند یا خود نوشتند و در گردانندگی صحنه و ترتیب منظرهها از عصر خود پیش بودند. همچنین برای صیقل دادن ذهن و خرد مباحثه را تشویق میکردند، ولی معلم و شاگرد را از آوردن اندیشهٔ بدیع و تازه منع میکردند. ظاهراً هدفشان پدید آوردن طبقهای تحصیلکرده ولی محافظهکار بود که بتواند راهبری عملی و مدبرانه کند، اما ذهنش از تردید در اصول دین آشفته نشود و به کاتولیسیسم ایمانی استوار داشته باشد.
تقریباً همیشه مدارس یسوعی را مراجع غیرمذهبی، رهبران کلیسا یا افراد ثروتمند بنیاد مینهادند، ولی یسوعیان تسلط کامل بر آنها داشتند. چند مدرسه فقط برای فرزندان توانگران بود، اما بیشتر آنها بدون دریافت شهریه به روی شاگردان بااستعداد از طبقات غنی و فقیر باز بود.