پارلمان، پادشاه و یک آرمان‌شهر
بیکن به پارلمان اعتقاد نداشت و آن را مرکب از مالکان یا بازرگانان بی‌سواد و متعصب یا عمال آنها می‌دانست، و در مقایسه با آنها جیمز اول را مطلع‌تر و رحیم‌تر می‌شمرد. با ملاحظهٔ احزاب طمعکار و اعتقادات تند، حتی استبداد فرضی این پادشاه را مفیدتر می‌دانست. او نیز، مانند معاصرش ریشلیو، تمرکز قدرت در دست پادشاه و اطاعت اشراف بزرگ از مقام سلطنت را قدمی لازم در تکامل حکومت منظم می‌دانست و مانند ولتر تربیت یک فرد را آسان‌تر از تربیت یک جمعیت می‌شمرد. ثروت عظیم خودش باعث ناراحتی او نمی‌شد و جیمز هم با کمال سرسختی سرگرم اسراف، جمع مالیات و حفظ صلح بود.
بیکن از «فیلسوفانی» که «قوانین خیالی برای کشورها» می‌سازند انتقاد می‌کرد و می‌گفت: «حرف‌های آنان مثل ستاره‌هاست که به علت بلندی نور کمی می‌دهند». ولی در اواخر عمر در صدد برآمد جامعه‌ای را که بشر طبق نظر او باید در آن زندگی کند نشان دهد. او بی‌تردید اوتوپیای مور را خوانده بود و کامپانلا هم اثرش شهر خورشید را منتشر کرده بود. در ۱۶۲۴ بیکن آتلانتیس نو را نوشت که در آن راوی از پرو، جایی که یک سال تمام در آنجا مانده، از راه دریای جنوب به سوی چین و ژاپن راهی می‌شود. سپس از آرامشی طولانی، آذوقه‌ای که به پایان می‌رسد، جزیره‌ای خدایی و زندگی مردمی که در کمال خوشبختی تحت قوانین سلیمان زندگی می‌کنند سخن می‌گوید.
این مردم به‌جای پارلمان رصدخانه، کتابخانه، باغ گیاه‌شناسی و باغ وحش دارند که دانشمندان، اقتصاددانان، متخصصان فنی، فیزیکدانان، روان‌شناسان و فیلسوفان در آن کار می‌کنند. پس از آنکه به این عده فرصت مساوی برای یادگیری داده شد، آنها را با آزمایش‌های مساوی (طبق جمهور افلاطون) برگزیدند و سپس (بدون انتخابات) به ادارهٔ کشور می‌گمارند، یعنی به تسلط بر طبیعت به نفع مردم. یکی از اینان به میهمانان اروپایی می‌گوید: «هدف مؤسسهٔ ما دریافتن علل و انگیزه‌های پنهان اشیاء، گسترش مرزهای تسلط بشر و انجام هر کار ممکن است». در این محیط شاد در جنوب اقیانوس آرام، دانشمندان خانهٔ سلیمان میکروسکوپ، دوربین نجومی، ساعت‌های خودکار، زیردریایی، اتومبیل و هواپیما اختراع کرده‌اند؛ به کشف داروهای بی‌هوشی، خواب مصنوعی، روش‌های بهداشت و طولانی کردن عمر پرداخته‌اند؛ و راه‌هایی برای پیوند زدن گیاهان، پدید آوردن انواع تازه، تبدیل فلزات و رساندن آهنگ‌های موسیقی به نقاط دور به دست آورده‌اند.
پارلمان، که «خانهٔ سلیمان» نام دارد، با علم پیوند خورده و همهٔ آلات و تشکیلات تحقیقی را که بیکن از جیمز می‌خواست، به عنوان سازوبرگ آن دولت، در آنجا دارد. این کشور از تجارت خارجی پرهیز می‌کند و آن را سبب جنگ می‌داند. خود جزیره از لحاظ اقتصادی مستقل است و فقط علم داوری می‌کند، نه کالا. بدین ترتیب این فیلسوف فروتن جانشین آن دولتمرد مغرور می‌شود و همان کسی که گاهی جنگ را دارویی مقوی می‌دانست، اکنون، در اواخر عمر، آرزوی بهشت صلح و آرامش را دارد.
پرچمدار خرد
بیکن تا پایان عمر دست از کار نکشید و یک سال پیش از بازنشستگی کتابی با عنوان تاریخ سلطنت هنری هفتم نوشت و در آن نمونه‌ای از تاریخ‌نگاری به دست داد: شرحی روشن با نثری قوی و زیبا دربارهٔ منازعات، سیاست‌ها و حوادث. این کتاب عادلانه و بی‌طرفانه، و به طرزی مؤثر، دربارهٔ سلطنتی که صورت شاعرانه بدان داده نشده نوشته شده و اطلاعات حقیقی در آن ذکر شده است.
بیکن پس از این کتاب رسالات متعددی منتشر کرد، مانند بررسی بادها، بررسی غلظت و دقت و بررسی زندگی و مرگ. اکنون فراغتی نامنتظر داشت: جای معینی، فرزندی و دوستی نداشت، چون کسانی که در ایام قدرتش برای کسب جاه و مقام دورش جمع شده بودند اکنون در برابر آستانه‌ای دیگر بودند. روزی از همکاری پرسید چه رفقایی با شما کار می‌کنند، و گفت خودش در نهایت تنهایی زندگی می‌کند.
بیکن می‌خواست بداند گوشت تا چه مدت در برف فاسد نمی‌شود، و روزی در بهار سفرش را قطع کرد تا مرغی بخرد. آن را کشت و بدنش را با برف پر کرد، اما خود سرما خورد. ناچار به خانهٔ لرد اروندل رفت که نزدیک بود و بستری شد. بیکن می‌پنداشت بیماری‌اش بزودی تمام می‌شود و به یکی از دوستانش نوشت آن آزمایش «بسیار خوب پیش رفته». درست است که آن مرغ را از تباهی حفظ کرد، ولی جان خود را روی این کار گذاشت. وجودش از تب سوخت و گلویش از خلط سینه گرفت، تا آنکه در ۹ آوریل ۱۶۲۶ در شصت و هفت سالگی (به نقل کتاب؛ در واقع شصت و پنج) درگذشت و آن شمع فروزان ناگهان خاموش شد.
قضاوتی دربارهٔ او
بیکن، چنانکه پوپ می‌پنداشت، «عاقل‌ترین، تیزهوش‌ترین و رذل‌ترین فرد» نبود. مونتنی عاقل‌تر، ولتر تیزهوش‌تر و هنری هشتم از او رذل‌تر بود. دشمنان بیکن او را مهربان، مؤثر و زودرنج می‌دانستند. اگرچه بیکن تا حد دنات خودپسند بود و آنقدر به خود می‌بالید که خدایان را خشمگین می‌کرد، در ما هم از این عیوب هست و باید نقایص او را به سبب پرتویی که وجودش می‌افکند نادیده بگیریم. خودخواهی او به منزلهٔ بادی در بادبان‌هایش بود. اگر قرار باشد خود را طوری ببینیم که در نظر دیگران جلوه می‌کنیم، فلج خواهیم شد.
بیکن عالم نبود، بلکه فیلسوف علم به شمار می‌آمد. حدود مشاهده‌اش عظیم بود، ولی حوزهٔ تفکرش آنقدر وسیع بود که مجالی برای تحقیقات خاص خودش باقی نمی‌گذاشت. در این زمینه هم کار کرد ولی نتیجه‌ای نگرفت. او از کاروان علم عصر خویش به مراتب عقب‌تر ماند؛ نظریهٔ کوپرنیک را در نجوم رد کرد، هرچند دلایل مهمی در مخالفت با آن مطرح ساخت، و توجهی به کپلر، گالیله و نپر نداشت. با آنکه نقش خیال، فرضیه و قیاس را در تحقیق علمی دیده بود، باز هم اهمیت آنها را نادیده می‌گرفت. پیشنهادش برای گردآوری و طبقه‌بندی حقایق در نجوم مهم بود، چنانکه مشاهدات هزاران شاگرد کوپرنیک به او اطلاعات استقرایی داد و او از آنها قیاس‌هایی انقلابی کرد. ولی پیشنهاد بیکن شباهت زیادی با روش‌هایی که در عصر او باعث کشف قوانین حرکت سیارات، اقمار مشتری، قوه مغناطیسی زمین و گردش خون شد نداشت.
بیکن ادعایی در مورد کشف روش استقرا نداشت؛ می‌دانست عدهٔ زیادی پیش از او این روش را داشته‌اند. او نخستین کسی نبود که «ارسطو را برانداخت»، زیرا اشخاصی مانند راجر بیکن و پتروس راموس (پیر رامو) در قرون گذشته این کار را کرده بودند؛ و ارسطویی که آنان نمی‌پذیرفتند به عقیدهٔ بیکن همان دانشمند یونانیِ به‌کاربرندهٔ استقرا و آزمایش نبود، بلکه فیلسوف تغییریافتهٔ عرب‌ها و مدرسیان بود. آنچه بیکن رد می‌کرد اشتباهات کسانی بود که از حکمت یونانی برخی نتایج قرون وسطایی می‌گرفتند. به هر صورت بیکن اروپای دورهٔ رنسانس را از توجه و احترام بیش از حد به قدما باز داشت.
بیکن نخستین کسی نبود که علم را باعث قدرت می‌دانست؛ راجر بیکن نیز همین عقیده را داشته و کامپانلا با همان سبک پرمغز گفته بود: «قدرت ما متناسب با علم ماست». شاید آن مرد سیاستمدار در ذکر فواید عملی علم به طرزی که درخور نبود مبالغه کرده باشد، ولی ارزش علم «محض» را در مقابل علم «عملی» و ارزش «نور» را در برابر «ثمرها» تشخیص داده است. بیکن مطالعهٔ هدف‌ها و وسایل را لازم می‌دانست و از این نکته آگاه بود که یک قرن پراختراع، اگر در انگیزه‌های بشر تغییری پدید نیاورد، مشکلاتی را حل می‌کند اما مشکلات بزرگتری به بار می‌آورد. شاید او عیوب اخلاقی خود را به صورت گردابی می‌دید که در نتیجهٔ پیشرفت علمی و بدون تاثیر آن در سیرت افراد ایجاد شده بود.
پس از این همه سخنان به این نتیجه می‌رسیم که فرانسیس بیکن مقتدرترین و بانفوذترین متفکر دوره‌اش بود. شکسپیر از لحاظ خیال و هنر ادبی از او برتر بود، ولی فکر بیکن مثل نورافکنی که هر گوشهٔ فضا را بکاود سراسر جهان را می‌پیمود و همهٔ ذوق و علاقهٔ نشاط‌انگیز دورهٔ رنسانس، یعنی هیجان و غرور مردی مانند کریستوف کلمب که دیوانه‌وار به سوی دنیایی جدید می‌رفت، در وجود او متمرکز بود. اینک سخن این پرچمدار علم که آغاز دوره‌ای جدید را اعلام می‌دارد.
او نوشت که بدین ترتیب این بخش از دانش را که مربوط به علم مدنی بود به پایان رسانده؛ با علم مدنی فلسفهٔ انسانی را و با فلسفهٔ انسانی فلسفه را به‌طور کلی تمام کرده است. اکنون که اندکی دست از کار کشیده و به آنچه انجام داده می‌نگرد، این نوشته در نظرش، تا آنجا که فردی می‌تواند دربارهٔ کار خود داوری کند، بهتر از سروصدایی نیست که رامشگران هنگام کوک کردن سازهایشان به راه می‌اندازند؛ این صداها گوش را خوش نمی‌آید، ولی نشان می‌دهد چرا بعداً آهنگ‌ها دلپذیر می‌شوند. پس به کوک کردن ذهن‌های دیگران پرداختم تا بهتر بتوانند بنوازند. هنگامی اوضاع این زمانه را در برابر چشم می‌آورم که جنبه‌های علمی سومین مرحله‌شان را در آن می‌گذراند، با ملاحظهٔ برتری و سرزندگی هوش‌های این دوره، کمک‌ها و معلومات ارجمندی که از نویسندگان قدیمی به دست می‌آوریم، با توجه به فن چاپ که کتاب را در دسترس فقیر و غنی می‌گذارد، و با توجه به بازشدن جهان در نتیجهٔ دریانوردی که آزمایش‌های بسیار و مقدار زیادی تاریخ طبیعی فراهم آورده، طبعاً متقاعد می‌شوم که این دوره از روزگار بمراتب از عصر یونانیان و رومیان پیشتر خواهد رفت. اما دربارهٔ زحمتهایم، اگر زحمتی کشیده باشم، اگر کسی آن را نقد کند، باید این خواهش قدیمی و صبورانه را از وی کنم: «اگر می‌خواهی مرا بزن، ولی فقط به حرفم گوش بده»؛ بگذارید عده‌ای از آن زحمات انتقاد کنند، تا آن را مشاهده کنند و بسنجند.