بیکن دولتمرد: خرد، دین، جنگ و ثروت

در برابر فرضیه‌های دلپذیر

بیکن از فرضیه‌ها خسته شده بود، چون به عقیدهٔ او آن‌ها از سنت، تمایلات و تنفرهای بی‌جهت یا میل نشأت می‌گیرند، و باز همان مسئلهٔ «بت‌ها» پیش می‌آید. او این رویه را دوست نداشت که آدم آگاهانه یا ناآگاهانه معلومات تأییدکننده را برگزیند و دلیل مخالف را تحریف یا نادیده بگیرد. برای اجتناب از این خطا، روش استقرایی دشواری پیشنهاد می‌کند: گردآوری همهٔ حقایق مربوط به یک مسئله، تحلیل و مقایسه و طبقه‌بندی و به‌هم‌پیوستن آن‌ها، به کار بردن «شیوهٔ درست استثنا و رد کردن» و دور انداختن تدریجی فرضیه‌ها یکی پس از دیگری، تا «صورت» یا قانون و جوهری که زمینهٔ یک پدیده است آشکار شود. آگاهی بر «صورت» باعث تسلط تدریجی بر وقایع می‌شود و علم به‌تدریج محیط و احتمالاً خود بشر را تغییر خواهد داد.

بیکن می‌پنداشت هدف نهایی این است که روش علمی برای تحلیل عمیق و تجدید سیرت بشری به کار برده شود. او مطالعهٔ غرایز و احساسات را می‌خواست و نسبت آن‌ها با فکر ما را مانند نسبت بادها با دریا می‌دانست. اما مخصوصاً اینجا دشواری فقط در جست‌وجوی علم نیست، بلکه در انتقال آن است. اگر حاضر باشیم افراد متفکر را به آموزگاری بگماریم و به آنان پاداش و افتخار بدهیم، بشر را با تعلیم و تربیتی عاری از خرافات تغییر داد. بیکن یسوعیان را مربیان خوبی می‌دانست و می‌گفت «ای کاش آن‌ها طرف ما بودند». از جزوه‌نویسی انتقاد می‌کرد، نمایش درام در مدارس را قبول داشت و توصیه می‌کرد درس‌های علمی بیشتری در برنامه‌های مدارس بگنجاند. علم و تربیتی که بدین ترتیب حاصل آید، مانند آنچه در «آتلانتیس نو» دیده می‌شود، وسیله و ابزار نخواهد بود، بلکه راهنما و هدف دولت خواهد شد. لرد چانسلر جسور در پایان می‌نویسد: «در این مسابقه، همه‌چیز خود را در گرو پیروزی صنعت بر طبیعت می‌گذارم».

فلسفهٔ یک دولتمرد

اینجا احساس می‌کنیم فکری نیرومند وجود دارد: مردی یک‌تنه در یک قرن که هم در فلسفه و هم در سیاست متبحر بود. جالب است بدانیم این فیلسوف دربارهٔ سیاست چه می‌اندیشید و این سیاستمدار راجع به فلسفه چه عقایدی داشت.

بیکن در فلسفه روشی نداشت و جز در منطق هیچ یک از افکار خود را به‌طور منظم ننوشت. سیر افکار او روشن است، ولی شکل آن مردی را نشان می‌دهد که مجبور بود برای رسیدگی به دعوایی، مبارزه در پارلمان یا نصیحت پادشاهی تعلیم‌ناپذیر مکرر از محیط آرام فلسفه بیرون بیاید. بنابراین مجبوریم عقایدش را از ملاحظات اتفاقی و قطعه‌های ادبی‌اش، از جمله مقالات (۱۵۹۷، ۱۶۱۲ و ۱۶۲۵)، دریابیم. بیکن با غرور نویسنده‌ها، هنگام تقدیم این مقالات به باکینگهام نوشت: «فکر می‌کنم این اثر تا زمانی که کتاب هست دوام کند». سبک او در نامه‌هایش آن‌قدر پر از صنایع لفظی و پیچیده بود که زنش اعتراف می‌کرد: «من از نوشته‌های پیچیده و مرموز او چیزی درک نمی‌کنم». او در نوشتن مقالات بیشتر زحمت کشید، قلمش را به صراحت عادت داد و چنان قدرت انشا و تعبیری به‌هم رسانید که در نثر انگلیسی فقط چند صفحه می‌تواند از نظر ایراد مطالب با تشبیهات درخشان و کمال صورت با نوشته‌های او رقابت کند. مثل این است که تاسیت فیلسوف شده و کوشیده مطالب خود را روشن بنویسد.

ماده، ذهن و دین

حکمت بیکن جهان‌بینانه است. او مابعدالطبیعه را به اهل رازوری یا اشخاص عجول وا می‌گذارد و حتی جاه‌طلبی فراوانش بندرت به جزء می‌پرداخت. اما گاهی به نظر می‌رسد وارد فلسفهٔ مادی و جبری می‌شود، زیرا جایی می‌گوید در طبیعت حقیقتاً چیزی جز افراد جداگانه‌ای که اعمالی انفرادی طبق قانونی معین انجام می‌دهند وجود ندارد، و تجسس در طبیعت وقتی بهترین نتیجه را می‌دهد که با فیزیک آغاز و با ریاضیات پایان یابد. ولی «طبیعت» اینجا شاید به معنای جهان خارجی باشد. بیکن فیلسوفان شکاک پیش از سقراط را بر افلاطون و ارسطو ترجیح می‌داد و از فلسفهٔ مادی دموکریتوس تمجید می‌کرد. اما در اینجا میان جسم و روح اختلافی شدید قایل می‌شود و به‌عنوان «ماتریالیست» اندیشه‌های برگسون را دربارهٔ عقل پیش‌بینی می‌کند و می‌گوید قوهٔ ادراک بشر با مشاهدهٔ آنچه در صنایع مکانیکی انجام می‌گیرد خراب می‌شود و آدمی تصور می‌کند چیزی شبیه آن در طبیعت جهان رخ می‌دهد. بیکن زیست‌شناسی ماشینی دکارت را پیش از او رد می‌کند.

بیکن با ابهامی احتیاط‌آمیز فلسفه‌اش را با دین «چاشنی» می‌زند و به نقل کتاب می‌گوید حاضر است بپذیرد همهٔ افسانه‌های مربوط به عیسی و اساطیر تلمود درست‌اند، ولی نگوید بدن این جهان بدون روح است. او الحاد را با عبارات مشهوری که دوبار تکرار کرده توضیح می‌دهد. علل الحاد را باید در اختلاف مذاهب و تنوع آن‌ها جست؛ زیرا هر اختلاف عمده‌ای تعصب هر دو طرف را می‌افزاید، ولی اختلافات بسیار به الحاد می‌انجامد. علت دیگر رسوایی کشیشان است، و علت دیگر پیش آمدن دوره‌های فرهنگی، خصوصاً آنکه با صلح و ترقی ملازم باشند؛ زیرا محنت‌ها و مصیبت‌ها مردم را بیشتر به دین متمایل می‌کند.

بیکن به صراحت می‌گوید «هر علمی باید به وسیلهٔ مذهب محدود شود». طبق گفتهٔ راولی، کشیش مخصوص او، بیکن هرگاه سلامتی داشت غالباً در مراسم کلیسا شرکت می‌کرد. با این حال، مثل سلف بزرگ خود، ویلیام اکام، میان حقیقت در حکمت الهی و حقیقت در فلسفه فرق می‌گذاشت: در مذاهب ممکن است عقایدی باشند که علم و فلسفه نپذیرند، ولی فلسفه فقط باید متکی بر عقل باشد و علم باید در جست‌وجوی توضیحات غیرروحانی بر حسب قانون فیزیکی علت و معلول باشد.

اخلاق، عشق و ازدواج

بیکن با وجود علاقهٔ شدیدی که به علم داشت آن را تابع اخلاق می‌دانست و می‌گفت اگر ادامهٔ علم متضمن هیچ نیکوکاری‌ای نباشد، بشریت از آن سودی نخواهد برد. همچنین گفت: «خوبی از همه فضایل و بزرگی‌های روح بهتر است». اما هنگامی که از محسنات مسیحیت سخن می‌گوید، شوق و ذوق او کاهش می‌یابد. باید در خوبی راه اعتدال در پیش گرفت، زیرا ممکن است بدکاران از کسانی که کاملاً خوبند سوءاستفاده کنند. اندکی تقیه برای موفقیت لازم است، ولو به سود تمدن نباشد. عشق جنون است و ازدواج قید. «کسی که زن و بچه دارد، به بخت و اقبال گروگان می‌سپارد، زیرا آنان مانع اقدامات بزرگند. بهترین کارها و آن‌هایی که بیش از همه به نفع جامعه بوده‌اند، از مردان عزب یا بی‌فرزند ناشی شده‌اند». بیکن مانند الیزابت و گرگوریوس هفتم موافق تجرد کشیشان بود و می‌گفت زندگی مجرد برای کشیشان مفیدتر است، زیرا مؤسسات خیریه، هنگامی که باید حوضی را پر کنند، بندرت بر زمین آب می‌پاشند (یعنی کشیشان اگر مشغول امور خانوادگی شوند به کارهای دیگر نمی‌پردازند). دوستی از عشق بهتر است و مردان متاهل یاران پایداری نیستند. بیکن از عشق و ازدواج چنان سخن می‌گوید که گویا احساسات لطیف را فدای جاه‌طلبی کرده و می‌توانست کشوری را بهتر از خانه‌اش اداره کند.

جنگ، امپراطوری و ثروت

در فلسفهٔ سیاسی او، اوضاع و احوال بیش از اصل کلی اهمیت دارد. او شجاعت داشت از ماکیاولی تعریف کند و به صراحت می‌گفت دولت‌ها خود الزامی در پذیرفتن آن قواعد اخلاقی که به مردم گوشزد می‌کنند ندارند. مانند نیچه می‌گفت یک جنگ خوب هر علتی را توجیه می‌کند و می‌گفت نباید عقیدهٔ بعضی استادان الهیات را پذیرفت که می‌گویند جنگ فقط در صورت وجود آسیب یا تحریک درست است. به هر صورت «یک جنگ منصفانه و شرافتمندانه» برای تهذیب ملتی لازم است. «به خاطر امپراطوری و عظمت، کاملاً لازم است که ملتی خدمت نظامی را افتخار و پیشهٔ عمده‌اش بداند». «داشتن یک نیروی دریایی مقتدر ضامن احترام همسایگان است». «تسلط بر دریاها خلاصهٔ سلطنت است». در جوانی یک کشور روح سپاهیگری، و در اواسط عمر آن علم زودتر نشو و نما می‌کند، سپس هر دو تا مدتی پیش می‌روند؛ و در کهولت یک کشور، اقدامات تجاری و بازرگانان پیشرفت می‌کنند. شهرنشینان جنگجویان خوبی نیستند، کشاورزان بهترند و خرده‌مالکان از هر دو بهتر. از همین‌جاست که بیکن، مانند مور، چینه‌کشی را (کشیدن چینه دور زمین‌های بزرگ برای چرای گوسفند و سود از پشم) محکوم می‌کند، زیرا این کار مالکان اراضی را کم می‌کند.

او تمرکز ثروت را علت عمدهٔ آشوب و شورش می‌دانست و می‌گفت: نخستین وسیله برای جلوگیری از آن‌ها این است که به هر وسیله شده آن علت مادی، یعنی فقر و فاقه، را از بین ببریم. برای این منظور باید باب تجارت را گشود، امور بازرگانی را متعادل ساخت، صنایع را پیش برد، تنبلی را از میان برداشت، با قوانین مهارکننده از افراط و تفریط در هزینه‌های شخصی جلوگیری کرد، در اصلاح زمین کوشید، قیمت اشیای قابل فروش را تعدیل کرد و مالیات را سبک نمود. بالاتر از همه آنکه باید سیاستی به کار برد که گنجینه‌ها و پول‌های کشور در دست عده‌ای معدود جمع نشوند. پول مثل کود است و وقتی قابل استفاده است که گسترده شود.