داستان شعر
به همین سبب تاسو با تمام غرور سخن را آغاز میکند: از سلاح دینداران و از سرداری سخن میسراید که آرامگاه عظیم مسیح را آزاد کرد. از «موز» شوقی آسمانی میخواهد و اثرش را به «آلفونسوی بزرگمنش» تقدیم میکند که او را از طوفان حوادث برکنار داشته و به بندری دلنشین رسانده است. در این اثر خدا جبرئیل را میفرستد تا گودفروا را از تردید باز دارد و به فتح اورشلیم برانگیزد. هنگامی که مسیحیان به شهر نزدیک میشوند، علاءالدین، حاکم ترک، به سربازان دستور میدهد مجسمهٔ مریم را از کلیسا به مسجدی منتقل کنند، زیرا میپندارد هر کس آن را داشته باشد پیروز میشود. مسیحیان مجسمه را دوباره به دست میآورند و پنهان میکنند. علاءالدین دستور میدهد همهٔ مسیحیان مانده در اورشلیم را به شمشیر بسپارند. سوفرونیا، دوشیزهای زیبا، خود را قربانی قومش میکند و به دروغ به علاءالدین میگوید خودش مجسمه را دزدیده و نابود کرده است. حاکم فرمان میدهد او را بسوزانند. اولیندو، عاشق دلسوختهٔ او، میکوشد آن جرم را به گردن بگیرد و به جای او کشته شود؛ و گرچه هر دو به مرگ محکوم میشوند، زنی قهرمان و مسلمان به نام کلوریندا آنها را نجات میدهد. پلوتون، خدای جهان زیرین، شورایی از پیروانش تشکیل میدهد تا راهی برای شکست مسیحیانی که شهر را محاصره کردهاند بیابند. آنان آرمیدا، دختر زیبای دمشقی با نیرویی افسونگر، را بهعنوان ابزار برمیگزینند. رینالدو و دیگر شهسواران به باغ سحرآمیز او برده میشوند و رینالدو در آغوش او جا میگیرد. تانکرد، شهسوار مسیحی کامل، مردی مؤدب و دلیر، شیفتهٔ شجاعت کلوریندا میشود و با وجود موانع مذهبی به او دل میبازد. در یکی از زیباترین بندهای شعر (بند دوازدهم) کلوریندا از او میخواهد او را به آیین مسیح درآورد. گودفروا سربازانی برای یافتن رینالدو و شهسواران مفقود میفرستد؛ آنان قصر آرمیدا را پیدا میکنند، از زیبارویانی که در استخر شنا میکنند رو میگردانند (عبارت کتاب اینجا تعدیل شده) و اسیران را آزاد میکنند. آرمیدا، خشمگین از گریز رینالدو، خود را بهعنوان جایزه به کسی عرضه میکند که رینالدو را به قتل برساند. تیسیفرنس این کار را به عهده میگیرد، ولی رینالدو با نیزه او را از پا درمیآورد. آرمیدا نامید میشود، اما رینالدو، که عشقش دوباره شعله کشیده، او را از آن میرهاند. آرمیدا پذیرش آیین مسیح را قبول میکند و با جملهٔ مریم «اینک خدمتکار تو» خود را به او میسپارد. مسیحیان از دیوار بالا میروند، سپاهیان مسلمان را شکست میدهند و خدا را سپاس میگویند (شرح نبرد اینجا تعدیل شده است). کتاب جملهای هم دربارهٔ این آورده که قصه به سوزاندن یهودیان نمیرسد؛ این جمله آنقدر مخدوش است که نمیتوان بازساختش کرد.
داوری دربارهٔ شعر
آریوستو به داستانهای عاشقانهٔ شهسواری خندیده بود. تاسو شکوه و عظمت پیشین را به آنها بازگرداند و به عوامل کلاسیک، یعنی دخالت خدایان، سحر و شگفتیهای قرون وسطی را نیز اضافه کرد.
«اصلاحات کاتولیکی» تا مدتی جلوی بذلهگوییهای شهوانی ایتالیاییها را گرفته بود و نبودن مطایبه تاسو را به جنون کشاند. نباید جهان را زیاد جدی گرفت. حماسهٔ تاسو از ایمانی کامل و احساساتی تسکیننیافته آکنده است. او آن را با چنان عقایدی آراست که گالیله آن را به موزهٔ عجایب تشبیه کرد، و خود تاسو در حاشیهٔ نسخهای که از آن داشت انتقادهای خشمگینانهای نوشت. بخشهایی از اثر تقلید از دیگران است و آشکار به چشم میخورد: از هومر در صحنههای جنگ، از ویرژیل در بازدید از جهنم، از آریوستو در روابط عاشقانه، و از ویرژیل، دانته و پترارک در اندیشهها و سطرهای کامل. جادوگریها کودکانه و ماجرای آمازونها بیمعناست. رهایی اورشلیم شاید عظمت ایلیاد را نداشته باشد، مثل ادیسه جالب و مانند ائنید والا نباشد. اما مانند هر حماسهٔ دیگر توجه را جلب میکند، سبکش پر از عبارات خوشآهنگ است، شخصیتهایش زنده بهنظر میآیند و وقایع فرعی آن ماهرانه به موضوع اصلی پیوند خوردهاند. بسیاری از صحنهها و وقایع آن مایهٔ پدید آمدن نقاشیهای معروف شدهاند. شعر و حالت آن به اسپنسر در سرودن ملکهٔ پریان کمک کرده و بندهایش، که با آهنگ خوانده میشدند، به قایقرانان خسته و فرسودهٔ ونیزی آرامش میدادند.
تاسو در اوقاتی که عقل خود را باز مییافت، از موفقیت شعرش لذت نمیبرد و کمتر از آن بهره میگرفت. از ناشران پشیزی هم به دست او نرسید. چنانکه دربارهٔ بسیاری نویسندگان پیش میآید، تأثیر یک گرم انتقاد بیش از یک کیلو ستایش بود. از خواندن سخنان درست منتقدان تکان میخورد؛ آنان میگفتند قافیههایش غالباً سبکاند و صحنههای عاشقانهاش شهوتانگیز، مسلمانانی را که در اثرش آورده زیاد ستوده است و زنان قهرمانش بیشتر اوقات به مردان شباهت دارند؛ ولی بقیهٔ ایتالیاییها او را تجلی ویرژیل میدانستند و کسانی خواستند با این شاعر رنجور بهتر رفتار شود. اما کسانی که به دیدارش میرفتند میدیدند او به مراقبتی دقیق نیاز دارد، و آلفونسو در این ماجرا چنان با ملاحظه رفتار کرد که از مردی چون او، که غالباً رنجیده و سرگرم امور دولتی است، میتوان انتظار داشت.
سالهای پایانی و مرگ
وضع شاعر بهتر شد. در ژوئیهٔ ۱۵۸۶ وینچنتسو گونتساگا، ولیعهد مانتوا، با قول حمایت از او، آزادش کرد. تاسو یک ماه در مانتوا زیست؛ سپس به برگامو، مودنا، بولونی، لورتو و رم رفت و اشعار و مدایحش را به هر کس که خریدار بود فروخت. در رم از او بهخوبی پذیرایی شد، ولی دوباره به سینا، فلورانس، مجدداً مانتوا و ناپل رفت. آنجا مارکی مانسو با او دوست شد؛ تاسو به رم بازگشت و کاردینال چینتسیو و کاردینال آلدوبراندینی او را در اتاقهای خود در واتیکان جا دادند (۱۵۹۴). تاسو میخواست به فرارا برود و باقی عمر را آنجا بگذراند، ولی آلفونسو نپذیرفت. پاپ کلمنس هشتم مقرری سالانه برای او تعیین کرد و میخواست او را «ملکالشعرا» بشناسد؛ اما در آوریل ۱۵۹۵ شاعر فرسوده و سالخورده و علیل را، در پنجاهویک سالگی، به صومعهٔ سان اونوفریو در رم بردند تا بهتر مراقبتش کنند. آنجا یکبار دیگر به هیجان آمد و در حالی که زمزمه میکرد «خدایا، خود را به تو میسپارم» درگذشت (۲۵ آوریل).
تاجی از برگ غار، که او هرگز بر سر ننهاده بود، بر تابوتش گذاشتند. جنازهاش را تا کلیسای سان پیترو بردند و بازگرداندند، در حالی که درباریان، پاپ، اشراف و دانشمندان رم او را تشییع میکردند. سپس او را در کلیسایی که محل صومعهای بود به خاک سپردند و روی گورش نوشتند: «تورکواتو تاسو در اینجا خفته است.» حجرهای که محل اقامت او بود زیارتگاه شده است.
اشاعهٔ سبک باروک: ۱۵۵۰ تا ۱۶۴۸
هنر کلاسیک، مانند معبد پارتنون و آرایش نگارهای آن، مجسمههای میرون و پلیکلیتوس، فوروم رم، ائنید، نقاشیهای رافائل در واتیکان و تصاویر نمازخانهٔ مدیچی اثر میکلانژ، همه تبدیل هرجومرج به نظم، کثرت به وحدت، حرکت به ثبات، احساس به فکر، ناچیز به مهم، و پیچیده و مبهم به ساده و روشن بودهاند و شکل دادن به ماده شمرده میشدند. اما کمال هم وقتی مدتی ادامه یابد، لطف خود را از دست میدهد.
تغییر برای زندگی و احساس و فکر لازم است. چیزی بدیع و هیجانانگیز ممکن است به خاطر نو بودنش زیبا جلوه کند، تا آنگاه که چیز قدیمی با گذشت روزگار بازگردد و بهعنوان اثری تازه پذیرفته شود. همینطور رنسانس هنر گوتیک را، بهعنوان هنری بربری، از ایتالیا راند، تا آنکه هنرمندان و حامیان هنر، که از دیدن تناسبات زیبا و قرینهٔ بههمریخته خسته شده بودند، مانند ناودانهای کلیسا (ناودانهایی که به شکل جانوران عجیب میساختند و از دهانشان آب بر زمین میریخت) به ستونهای کلاسیک، افریزها و تافتها بخندند و سبک گوتیک را با شکلهای نامنظم و نازککاریهای استادانهٔ باروک باز آورند. در هنر کلاسیک سعی میشد از موضوعات واقعی و غیرشخصی استفاده شود و هنرمندان جویای کمال بودند. اما سبک باروک به هنرمند، حتی در مواردی که طبعش اقتضا میکرد، اجازه میداد موضوعاتی را مجسم کند که، مانند نقاشی به سبک هلندی، تنها اشیا را به طور حقیقی نقاشی نکند، بلکه تأثیر یا احساسی را بهوسیلهٔ شکلهایی نسبتاً خیالی مجسم سازد. بدین ترتیب، شکلهای طویل ال گرکو نمایندهٔ مردان اسپانیایی نبودند، بلکه خاطرات و حالات او را نشان میدادند؛ تصویرهای ظریف مریم و کودک، که تنها موریلیو و گویدو رنی کشیدهاند، نمونهٔ مادران رنجدیدهای که آنان میشناسند نبودند، بلکه نشانگر تقوایی بودند که میبایست نشان دهند. گذشته از این، ایتالیا، که تحت تأثیر نهضت اصلاح دینی قرار گرفته و احساسات مذهبیش در پی اقدامات قدیسه ترسا، قدیس ایگناتیوس لویولایی، قدیس فرانسوا گزاویه و قدیس کارلو بورومئو از نو به شدت برانگیخته شده بود، دیگر نمیتوانست طبق اصول کلاسیک، در صلحی آرام و پرافتخار به سر ببرد. این کشور ایمان خود را دوباره تاکید کرد، نشانهها و رموزش را جسورانه نمایش داد، مکانهای مقدسش را آراست، و نوعی گرمی رنگ و حساسیت، و تنوعی تازه و آزادیِ بیحد در ساختن و حرکت را وارد هنر کرد که از قاعده و قید خطمشی کلاسیک رهیده بود. هنر به صورت بیان احساسات از طریق زینت درآمد، نه درآوردن فکر به صورت شکل.
معماری دیگر ریاضیات یونانی یا مهندسی رومی نبود؛ نوعی موسیقی و گاهی اپرا بود، مانند ساختمان اپرای پاریس. طراحان و خانهسازان از سبک یکنواخت به سبکی متنوع و هماهنگ روی آوردند، تقارن ثابت و تغییرناپذیر سبک پیشین را بههم زدند و به میل خود به ستونها و افریزها پیچ و خم دادند.