آخرین کارهای هاروی و اوج و سقوط فرانسیس بیکن

سال‌های پایانی هاروی

هاروی در هفتاد و سه سالگی هنوز نیرومند بود و رساله‌ای دربارهٔ جنین‌شناسی منتشر کرد (۱۶۵۱). او باور زمان خود را که گمان می‌کرد جانوران ریز از گوشت فاسد خودبه‌خود پدید می‌آیند رد کرد و نوشت همهٔ جانوران، حتی آنها که مانند زنان زایمان می‌کنند، از تخم پدید می‌آیند، و عبارت «هر جانوری از یک تخم پدید می‌آید» را ساخت. شش سال بعد هاروی به سبب سکته درگذشت و بیشتر ثروتش، که به نقل کتاب ۲۰٬۰۰۰ لیره بود، به کالج سلطنتی پزشکان وصیت کرد و ۱۰ لیره هم به عنوان «نشان محبت» به توماس هابز بخشید.

فرانسیس بیکن: برآمدن

اکنون به بزرگ‌ترین و مغرورترین اندیشمند این عصر، فرانسیس بیکن (۱۵۶۱ تا ۱۶۲۱)، می‌رسیم. زادوبوم و تبارش، تحصیلاتش در ادبیات و سیاست و حقوق، فقر ناگهانی‌اش، تقاضاهای بی‌نتیجه‌اش برای کسب مقام و هشدارش به دوست مجرم و ثروتمندش پیشتر نوشته شده است. علم و جاه‌طلبی آنقدر او را مشغول کرده بودند که توجهی به زنان نداشت، اما جوانان را دوست می‌داشت. سرانجام در چهل و پنج سالگی (۱۶۰۶) با آلیس بارنم، که سالانه ۲۲۰ لیره درآمد داشت، ازدواج کرد ولی فرزندی نداشتند.

پس از جلوس جیمز، بیکن در نامه‌ای ملاق‌آمیز به رسم آن زمان خود را شخصی لایق برای مقام دولتی معرفی کرد، فرزند مهردار سلطنتی و از خویشان خاندان سسیل، و گفت شاید دشمنی وزیران او را از شغل دولتی محروم کرده باشد. شاید ابن‌الوقتی او در سیاست هم علت دیر رسیدنش به مقام باشد. بیکن نوزده سال در پارلمان خدمت کرد، معمولاً از دولت حمایت می‌کرد و با اطلاعات وسیع، افکار سودمند و سخنرانی‌های صریح و مؤثر شهرت یافت. گاه‌گاه یادداشت‌هایی برای پادشاه می‌فرستاد که در آن با فصاحت و احتیاط نصیحتش می‌کرد: همکاری مجلس عوام و اعیان، ادغام پارلمان‌های انگلستان و اسکاتلند، پایان دادن به تعقیب مذهبی، آرام کردن ایرلند با جلب کاتولیک‌هایش، آزادی بیشتر برای کاتولیک‌های انگلستان بی‌اعتنا به ادعاهای پاپ، و پیدا کردن راهی برای آشتی انگلیکان‌ها با پیرایش‌گران. یکی از تاریخ‌نگاران می‌گوید اجرای این برنامه مانع مصیبت‌های پنجاه سال بعد می‌شد. جیمز این پیشنهادها را با توجه به روحیهٔ مردم غیرعملی دانست و به شمردن بیکن در میان سیصد نفری که لقب گرفتند قناعت کرد. سر فرانسیس همچنان در انتظار بود.

با این حال مهارتش در وکالت به‌تدریج ثروتی برایش آورد. در ۱۶۰۷ دارایی او به نقل کتاب به ۲۴٬۱۵۵ لیره رسید. در ملک مجللش در گورهمبری، با مستخدمان برگزیدهٔ پرخرج و منشیان چابکی مانند توماس هابز، می‌توانست از زیبایی و آسایشی که عاقلانه ولی به حد افراط دوست داشت بهره‌مند شود. برای حفظ تندرستی باغبانی می‌کرد و میان باغ‌هایش پناهگاهی خلوت برای مطالعه آماده کرد. بیکن مثل فیلسوفان می‌نوشت و مثل پادشاهان زندگی می‌کرد. به عقیدهٔ او دلیلی نداشت دانشمند بی‌پول باشد یا سلیمان حکمرانی نکند.

بیکن از سلطنت هم دور نبود. در ۱۶۰۷ جیمز سرانجام ارزش او را دریافت و وی را معاون دادستان کرد؛ در ۱۶۱۳ دادستان؛ در ۱۶۱۶ عضو شورای سلطنتی؛ در ۱۶۱۷ نگهبان مهر بزرگ؛ و در ۱۶۱۸ لرد چانسلر. همچنین در ۱۶۱۸ نخستین بارون ورولام و در ژانویهٔ ۱۶۲۱ وایکاونت سنت البنز شد. وقتی جیمز به اسکاتلند رفت، اجازه داد لرد چانسلرش به جای او امور انگلستان را اداره کند. بیکن سفیران را با تشریفات کامل می‌پذیرفت و در گورهمبری آنقدر با شکوه زندگی می‌کرد که گویا دربار آنجا بود، نه در وایت‌هال یا سنت جیمز.

سقوط

بیکن همه چیز بجز شرافت را کسب کرد. در تعقیب جاه و مقام مکرر اصول را زیر پا می‌گذاشت: به عنوان دادستان نفوذ خود را برای گرفتن آرایی به نفع پادشاه به کار می‌برد، به عنوان نگهبان مهر از ظالمانه‌ترین انحصارات دفاع می‌کرد و ظاهراً مقصودش خشنودی باکینگهام بود، و به عنوان قاضی هدایای مهمی از دادخواهان می‌گرفت. همهٔ این‌ها طبق رسوم آن زمان بود: کارمندان رسمی حقوق کافی نمی‌گرفتند و کسری آن را با «هدایایی» که در قبال کمک به افراد می‌گرفتند جبران می‌کردند. جیمز اعتراف می‌کرد که اگر رشوه‌خواران را تنبیه کند کسی از اتباعش باقی نمی‌ماند. اما خود او نیز رشوه می‌پذیرفت.

پارلمانی که در ژانویهٔ ۱۶۲۱ تشکیل شد با خشم علیه پادشاه برخاست. نمایندگان از بیکن، که به عنوان مدافع پادشاه انحصار را قانونی می‌دانست، نفرت داشتند. هنوز نمی‌توانستند پادشاه را برکنار کنند، اما می‌توانستند وزیرش را محاکمه کنند. در فوریه هیئتی برای تحقیق در دادگاه‌ها مأمور شد و در مارس گزارش داد کارهای خلاف قاعده بسیار دیده شده و به‌ویژه رفتار لرد چانسلر پسندیده نبوده. او را در بیست و سه مورد به رشوه‌گیری متهم کردند. بیکن برای نجات خود به پادشاه پناه برد و پیش‌بینی کرد که کسانی که امروز به لرد چانسلر ضربت می‌زنند بزودی به پادشاه هم ضربت خواهند زد. جیمز نصیحتش کرد اتهامات را بپذیرد و نمونه‌ای برای ارعاب متصدیان رشوه‌خوار باقی بگذارد. در ۲۲ آوریل بیکن اعتراف‌نامه‌اش را به مجلس اعیان فرستاد و تصدیق کرد که مانند قاضیان دیگر از دادخواهان هدایایی گرفته، اما گفت تصمیماتش تحت تأثیر آن هدایا نبوده و حتی در بعضی موارد به ضرر رشوه‌دهنده رأی داده است.

مجلس اعیان او را چنین محکوم کرد: جریمهٔ ۴۰٬۰۰۰ لیره، زندان در برج لندن تا هر زمان که پادشاه بخواهد، محرومیت دائم از هر مقام رسمی، نپذیرفتن در پارلمان و نزدیک نشدن به دادگاه. در ۳۱ مه او را به برج بردند، ولی پادشاه ظرف چهار روز دستور آزادیش را داد و او را از پرداخت جریمهٔ کمرشکن معاف کرد. لرد چانسلرِ تادیب‌شده در گورهمبری گوشه نشینی گزید و کوشید ساده‌تر زندگی کند. راولی، نخستین شرح‌حال‌نویس بیکن، پس از مرگ او یادداشتی رمزی یافت که مشهور شد: «در پنجاه سال گذشته من عادل‌ترین قاضیی بودم که انگلستان دیده بود، ولی پارلمان منصفانه‌ترین حکم را در دویست سال اخیر صادر کرد». اثر این اتهام نیکو بود؛ از رشوه‌خواری در ادارات جلوگیری کرد و سابقه‌ای برای مسئولیت وزیران در برابر پارلمان پدید آورد. همچنین بیکن را از سیاست، که درباره‌اش عقاید آزادی‌خواهانه داشت ولی در عمل ارتجاعی بود، منصرف کرد تا به علم و فلسفه بپردازد و با نثری عالی شورش و برنامهٔ خرد خود را اعلام کند.

نوسازی عظیم

حتی اگر بگوییم فلسفه عشق نهانی بیکن و برترین استعداد او نبوده، لاقل مدتها پناهگاهی برای گریز از دشواری‌های امور دولتی بوده است. بین سال‌های ۱۶۰۳ و ۱۶۰۵ اثر بزرگی با عنوان پیشرفت دانش منتشر کرد، اما در نظر خودش آگاهی‌نامه‌ای بیش نبود و کاری اساسی به شمار نمی‌آمد. در ۱۶۰۹ به اسقف ایلی نوشت که اگر خدا اجازه دهد کتابی درست و کامل دربارهٔ فلسفه بنویسد، و در ۱۶۱۰ به کازوبون نوشت که اگر بتواند با تفکر درست و واقعی به زندگی بشر سر و سامانی بدهد مقصودش حاصل شده است. او در سال‌های پرمشغلهٔ تصدیگری، با عجله‌ای که ناشی از اعتقادش به عمر دراز بود، نقشه‌ای استادانه برای نوسازی علم و فلسفه طرح کرده بود. هفت ماه پیش از سقوطش این طرح را به لاتینی با عنوانی گستاخانه، نوسازی عظیم، به اروپا عرضه کرد.

صفحهٔ عنوان آن نوعی مبارزه‌طلبی بود: کشتی‌ای با بادبان‌های گشوده از تنگهٔ جبل‌طارق به اقیانوس اطلس می‌رفت. طبق سنت قرون وسطی کسی نباید از جبل‌طارق فراتر می‌رفت، اما بیکن روی همان صفحه نوشت که «عدهٔ زیادی از اینجا فراتر خواهند رفت و دانش افزایش خواهد یافت». سپس با غرور نوشت: «فرانسیس، بارون ورولام، چنین استدلال کرد و به نفع نسل‌های حاضر و آینده دانست که با افکار او آشنا شوند». بیکن دریافته بود هر آنچه امروز به نام علم انجام می‌گیرد نوعی گردش گاو عصاری و آشفتگی جاودانی است که به همان جای اول ختم می‌شود.