طرحی برای بازسازی دانش
بیکن نتیجه گرفت تنها یک راه باقی مانده: همه‌چیز را بر پایهٔ نقشه‌ای بهتر از نو بازماید، همهٔ علوم و صنایع و معلومات بشری را دوباره بسازد و بر اساسی درست بنشاند. چون نمی‌دانست کی این اندیشه‌ها به مغز کسی خطور می‌کند، تصمیم گرفت هر بخش از کار که تمام شده منتشر کند تا پس از مرگ لاقل طرحی از آنچه در نظر داشت باقی بگذارد. هر بلندپروازی دیگر در مقایسه با آنچه او در ذهن داشت بی‌مایه می‌نمود.
بیکن همهٔ این طرح را به جیمز اول هدیه کرد و از اینکه وقتی را که صرف این کار کرده از اوقات کارهای جیمز «دزدیده» از وی پوزش خواست، اما امیدوار بود که نتیجهٔ این کار نام پادشاه را جاودانی و عصرش را پرافتخار کند، و اتفاقاً همین‌طور شد. جیمز مردی دانشمند و با حسن نیت بود؛ اگر می‌توانست از نظر مالی به نقشهٔ بیکن کمک کند، چه پیشرفت‌هایی که حاصل نمی‌شد. چهار قرن پیش، در ۱۲۶۸، راجر بیکن اثرش کتاب اکبر (Opus Majus) را به پاپ کلمنس چهارم تقدیم کرده و از وی خواسته بود در گسترش علم یاریش کند. اکنون هم‌نام او نیز از پادشاه خویش خواست برای منافع مادی و معنوی نوع بشر، تحقیقات علمی را متشکل و نتایج آن را یک‌شکل کند. سپس «پادشاهان فیلسوف» را به یاد جیمز آورد (متن فارسی «پادشاهان» نوشته و مترجم یادآوری کرده باید «امپراطوران» باشد)، یعنی نروا (نام اول در متن مخدوش است و با حدس نروا خوانده شد)، ترایانوس، هادریانوس، آنتونینوس پیوس و مارکوس آورلیوس که یک قرن امپراطوری روم را خوب اداره کردند. شاید بپرسیم آیا طرفداری مداوم بیکن از پادشاه، که به ویرانی خودش انجامید، ناشی از نیاز به کمک مالی او بود.
بیکن در مقدمه‌ای دیگر از خواننده می‌خواهد علوم آن زمان را پر از خطا و به شرم‌آوری بی‌تحرک بداند، زیرا در قرن‌های متمادی افکار بزرگ به‌زور از مسیر خویش رانده شده‌اند. کسانی که از حیث استعداد بالاتر از عوام بودند به خاطر حفظ حیثیت باید در برابر قضاوت زمان و مردم سر تسلیم فرو می‌آوردند و هر تفکر عالی به‌زودی بر اثر عقاید عوام بی‌نتیجه می‌ماند. سپس برای رضایت علمای الهیات، که بر ذهن مردم و پادشاه مسلط بودند، هشدار داد معنای کار او را در حدود وظیفه‌اش نسبت به موضوعات آسمانی محدود کنند. گفت قصد ندارد دربارهٔ هیچ مطلب یا عقیدهٔ مذهبی بحث کند و افزود این اثر عقیده‌ای نیست که باید داشت، بلکه کاری است که باید انجام داد. هدف او آوردن فرقه یا اصلی تازه نیست، بلکه سود رساندن به بشر و افزایش قدرت او. از دیگران خواست به او بپیوندند و امید داشت نسل‌های آینده آن را ادامه دهند.
شش بخش طرح
بیکن در آگاهی‌نامه‌ای آمرانه برنامهٔ این کار دشوار را چنین طرح کرد. نخست آنکه همهٔ علوم موجود یا مطلوب را از نو طبقه‌بندی می‌کند و مسائل و زمینه‌های تحقیق هر کدام را مشخص می‌سازد. این را در پیشرفت دانش انجام داد که برای آگاهی کشورهای اروپایی به لاتینی ترجمه کرد. دوم آنکه نقایص منطق معاصر را بررسی می‌کند و راه دیگری «برای استفادهٔ کامل‌تر از خود بشر» می‌یابد، زیرا به عقیدهٔ او آنچه ارسطو در منطق نوشته و مجموعاً ارغنون نامیده می‌شود کامل نیست. این هدف را با ارغنون نو (۱۶۲۰) محقق کرد. سوم آنکه «تاریخ طبیعی» همهٔ پدیده‌های جهان، از جغرافیا و فیزیک تا زیست‌شناسی، را می‌نویسد. چهارم نمونه‌هایی از تحقیق علمی را طبق روش جدیدش می‌دهد. پنجم حقایقی را که خود کشف کرده تحت عنوان پیشروان شرح می‌دهد. ششم بیان می‌کند فلسفه‌ای که از پیگیری علوم حاصل می‌شود چگونه تکامل و پذیرش خواهد یافت، ولی می‌گوید تکمیل بخش آخر از قدرت او خارج و بیش از حد انتظار اوست. ما که امروز در اقیانوس علوم و تخصص‌ها فرو می‌رویم و نفس‌نفس می‌زنیم، قصد بیکن را ناشی از غرور بسیار او می‌دانیم؛ ولی علم در آن زمان به این اندازه عظیم و دقیق نبود و اهمیت کارهایی که او انجام داده انسان را به این خیال می‌اندازد که وی باید به همه امور پرداخته باشد.
وقتی بیکن به سسیل گفت «علم را سراسر به منزلهٔ ولایت خود می‌دانم»، مقصودش این نبود که همهٔ علوم را با جزئیاتشان می‌داند، بلکه می‌خواست بگوید علوم را «از روی صخره‌ای» برای تنظیم و تشویق آنها نظاره می‌کند. ویلیام هاروی دربارهٔ بیکن گفته است «او فلسفه را مثل یک لرد چانسلر می‌نوشت». این درست است و او نقشهٔ فلسفه را مثل سرداری باشکوه می‌کشید.
آنچه «پیشرفت دانش» می‌خواست
با مطالعهٔ پیشرفت دانش می‌توان به حدت ذهن و وسعت فکر بیکن پی برد. او عقایدش را با حجبی غیرعادی بیان می‌کند و می‌گوید نظریاتش «از سروصدایی که رامشگران هنگام کوک کردن ابزارهایشان به راه می‌اندازند بهتر نیست»؛ ولی همین‌جاست که اندیشه‌های خاص خود را بیان می‌کند. او کتابخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها، باغ‌های گیاه‌شناسی (متن فارسی: «بافت‌های زیست‌شناسی») و موزه‌های علوم و صنایع بیشتر، حقوق بالاتر برای معلمان و پژوهشگران، هزینهٔ بیشتر برای آزمایش‌های علمی و همکاری بهتر میان دانشگاه‌های اروپا، هر یک در رشتهٔ خاص خود، می‌خواهد. بیکن ضمن نیایش علم، موضوعات دیگر را از یاد نمی‌برد؛ از تحصیلات آزاد و عمومی، شامل ادبیات و فلسفه، دفاع می‌کند و آن را وسیلهٔ لازم برای داوری عاقلانهٔ هدف‌ها و همراهی با اصلاح علمی می‌داند. بسیاری از خواسته‌های او با علم برآورده شدند: ثبت بهتر یادداشت‌های بالینی، طول عمر با پزشکی پیشگیرانه، بررسی دقیق «پدیده‌های روانی» و اصلاح روان‌شناسی اجتماعی. بیکن حتی پیش‌بینی کرده بود در عصر ما مطالعاتی دربارهٔ فن موفقیت صورت خواهد گرفت.
ارغنون نو
بخش دوم و جسورانه‌تر نوسازی عظیم تلاشی برای تنظیم یک روش علمی جدید بود. ارسطو استقرا را پذیرفته و گاهی به کار بردن آن را تصویب کرده بود، ولی جنبهٔ مهم منطق او روش اصل موضوعی و کمال مطلوبش قیاس بود. بیکن احساس می‌کرد منطق قدیم، با تکیه بر جنبهٔ نظری و بی‌توجهی به مشاهدهٔ علمی، باعث رکود علم شده است. اما ارغنون نو او دستگاه و روش تازه‌ای از فکر به دست می‌داد: مطالعهٔ استقرایی طبیعت از راه مشاهده و آزمایش. این کتاب هم اگرچه ناتمام ماند و با همهٔ نقایصش، مهم‌ترین اثر فلسفی انگلستان و نخستین دعوت صریح به عصر خرد است. با آنکه به لاتینی نوشته شده، جمله‌هایش آنقدر روشن و پرمغزند که نیمی از آن جزو کلمات قصار محسوب می‌شود.
سطرهای نخست آن فلسفه‌ای فشرده داشت که انقلاب استقرایی را اعلام می‌کرد، انقلاب صنعتی را پیش‌بینی می‌کرد و کلید علوم تجربی را به دست هابز و لاک و میل و اسپنسر می‌داد. بیکن گفته است: بشر، که خادم و مفسر طبیعت است، فقط آنقدر می‌تواند عمل کند و بفهمد که مسیر طبیعت را از راه عمل و فکر مشاهده کرده باشد؛ غیر از این نه چیزی می‌داند نه کاری می‌تواند بکند. دانش و قدرت بشر لازم و ملزوم یکدیگرند، زیرا جایی که علت معلوم نباشد اثر مطلوب صورت نمی‌گیرد. برای فرمان دادن به طبیعت باید از طبیعت اطاعت کرد.
هفده سال بعد دکارت در گفتار در روش پیشنهاد کرد فلسفه را با تردید در همه‌چیز آغاز کنیم، و بیکن هم به‌عنوان نخستین قدم نوسازی «تصفیهٔ عقل» را خواست و گفت: «علوم انسانی به صورت کنونی توده‌ای مخلوط و هضم‌نشده است که از مقدار زیادی زودباوری، اتفاق و عقاید کودکانه‌ای که در آغاز در ما جایگزین شده تشکیل یافته». پس باید از همان قدم اول فکر خود را تا جایی که می‌توانیم از تصدیقات بی‌تصور، تمایلات و تنفرهای بی‌جا، فرض‌ها و نظریه‌ها پاک کنیم؛ باید حتی از افلاطون و ارسطو کناره بگیریم؛ باید «بت‌ها»، یعنی توهمات و سفسطه‌های معمول را که ناشی از خصوصیات عجیب ما در داوری یا مولود عقاید و اصول باستانی اجتماع ماست، از ذهن خود بیرون بریزیم؛ و از همهٔ حقه‌های منطقی و گفتن مزخرفات دربارهٔ افکار مبهم احتراز کنیم.
باید همهٔ آن روش‌های فلسفی قیاسی را که منظور از آنها گرفتن هزار نتیجهٔ ابدی از چند قضیهٔ بدیهی و تعدادی اصول است پشت سر بگذاریم. در علم کلاه جادوگری وجود ندارد؛ هر چه از این کلاه برمی‌داریم باید با مشاهده یا تجربه در آن بگذاریم؛ نه فقط با مشاهدهٔ سرسری و «شمردن ساده» معلومات، بلکه با تجربه و آزمایش. بنابراین بیکن، که او را به ندانستن روش درست علم متهم می‌کنند، روش واقعی علم جدید را چنین شرح می‌دهد: روش حقیقی تجربه نخست شمع را (یعنی فرضیه را) روشن می‌کند، سپس به وسیلهٔ شمع راه را نشان می‌دهد و به آزمایشی که به‌طور شایسته منظم شده باشد می‌پردازد، از آن اصل موضوعهایی (نتایج موقت) به دست می‌دهد و از آن اصل موضوعهای مسلم‌شده آزمایش‌های تازه می‌کند. فقط آزمایش باید داوری کند.