هدیهٔ اخلاق پیرایشگری به انگلستان
این اصول اخلاقی موافق ذوق طبقهٔ متوسط بود، زیرا کارگران ساعی پدید می‌آورد و اقدامات تجاری و مالکیت خصوصی را از لحاظ مذهبی مشروع می‌ساخت. بدین ترتیب، فقر گناه محسوب می‌شد نه ثروت، و تهیدستی را نشانهٔ نبود شخصیت و محرومیت از لطف خداوندی می‌دانستند.
پیرایشگران از لحاظ سیاسی مایل به داشتن نوعی حکومت دموکراتیک با راهنمایی روحانیان بودند که در آن هیچ فرقی جز امتیازات اخلاقی و مذهبی میان مردم نباشد، هیچ فرمانروایی جز مسیح و هیچ قانونی جز کلمهٔ خداوند وجود نداشته باشد. آنان با مالیات‌های سنگینی که برای حمایت از کلیسای انگلیکان گرفته می‌شد مخالف بودند. پیشه‌وران پیرو آیین پیرایشگری احساس می‌کردند آن دستگاه عالی و پرخرج آنها را می‌دوشد؛ و به گفتهٔ یکی از رساله‌نویسان، «تجارت ملت در این خلیج اسقفی فرو می‌رود». پیرایشگران اگرچه از ثروت دفاع می‌کردند، مخالف تجملات بیهودهٔ اشراف بودند. همان‌گونه که در اعصار بعد به آزادی اهمیت بیشتری داده شد، پیرایشگران رعایت اصول اخلاقی را به حد افراط رساندند؛ و شاید بتوان گفت قوانین غیرانسانی آنان برای اصلاح اخلاقیات انگلیسی‌ها در عصر الیزابت لازم بود. این عده بعضی از بااراده‌ترین افراد تاریخ را پدید آوردند، مانند کرامول، میلتن و کسانی که سرزمین وحشی امریکا را فتح کردند. همچنین حکومت پارلمانی و محاکمه با هیئت منصفه را برای ما به یادگار گذاشتند. بخشی از سنگینی و متانت انگلیسی‌ها، ثبات خانواده‌هایشان و درستی زندگی رسمی بریتانیا مدیون زحمات پیرایشگران است، و این کار عبث نبوده است.
جنگ با تئاتر
نخستین پیروزی پیرایشگران در مبارزه آنان علیه تئاتر بود. همهٔ ویژگی‌هایی که پیرایشگران را شهره ساخته بود، یعنی عقاید مذهبی‌شان دربارهٔ «برگزیدگان» و «محکومان»، اصول اخلاقی سخت‌شان، رفتار موقر و کلام انجیل‌مانندشان، با تصاویری زشت، مسخره‌آمیز و نابخشودنی روی صحنه مورد استهزا قرار گرفته بود. در ۱۶۲۹ بدترین جرم رخ داد: یک زن بازیگر فرانسوی جرئت کرد به جای یک پسر، نقشی زنانه را در تئاتر بلیک‌فرایرز بازی کند. تماشاگران بارانی از سیب و تخم‌مرغ گندیده بر سرش باراندند.
شاید نمایشنامه‌نویسان تازه می‌توانستند به پیرایشگران بپیوندند، زیرا گرچه گاهگاه برای خشنودی تماشاگران طبقهٔ پایین شوخی‌های زشت می‌کردند، رویهمرفته اشخاصی باتربیت بودند. فیلیپ مسینجر در نمایشنامه‌اش راه تازه‌ای برای پرداخت قروض قدیمی نه به عفت و فضیلت، بلکه به حرص و طمع انحصارگران حمله کرد. این اثر اشعار عالی، بذله‌گویی شیرین و صنایع بدیعی زیبا نداشت، ولی نشان می‌داد غاصب بی‌وجدان سرانجام چگونه به دادگاه کشیده می‌شود، و هر پنج پرده بی‌آنکه سخنی از زنان بدنام به میان بیاید به پایان رسید. جان فورد، برای جلب تماشاگران، نمایشنامه‌ای با عنوانی شوکه‌کننده نوشت، ولی آن اثر و نمایشنامهٔ قلب شکسته هر دو لحنی ملایم و موقر داشتند؛ و اگر تماشاگران امروز تاب آن پایان‌های خونی را داشتند، شاید آن نمایشنامه‌ها هنوز به صحنه می‌آمدند.
هنگامی که ویلیام پرین، سردستهٔ بی‌باک پیرایشگران، کتاب خود را به چاپخانه فرستاد (منبع عنوان را مخدوش آورده و عنوان معروف آن «شلاق بازیگران» است)، در حقیقت شدیدترین انتقاد از تماشاخانه انجام شد. پرین وکیل دادگستری بود و ادعایی در بی‌طرفی نداشت؛ کیفرخواستی حدود هزار صفحه‌ای برای شاکی تنظیم کرد و با نقل مطالبی از کتاب مقدس و اولیای کلیسا و حتی فیلسوفان مشرک، کوشید ثابت کند نمایش از ساخته‌های شیطان است و در آغاز برای ستایش او بوده. نوشت که بیشتر نمایشنامه‌ها کفرآمیز و شرم‌آور و پر از آغوش‌های عاشقانه، حرکات هوس‌آلود و آهنگ‌های شهوت‌انگیزند؛ رقص شیطنت‌آمیز است و هر قدم آن آدم را به جهنم نزدیک می‌کند؛ و بیشتر بازیگران جنایتکار، کافر و خداناشناسند. او می‌گفت تنها مدرسهٔ سزاوار، «کلیسای خداوند» است نه تماشاخانه‌ها، و تنها تورات، انجیل، مواعظ و کتب مقدس به درد خواندن مسیحیان می‌خورد. اگر به تفریح نیاز دارند، از تماشای مناظر فراوان خورشید و ماه و سیاره‌ها و ستارگان و هزاران آفریده لذت خواهند برد، گوششان از نغمه‌های پرندگان نوازش می‌یابد، مشامشان از بوهای بی‌نظیر گیاهان و گل‌ها و میوه‌ها معطر می‌شود و از طعم خوش خوراکی‌ها بهره می‌برند. از دیدن باغ‌ها، رودخانه‌ها، استخرها و جنگل‌ها حظی کامل خواهند یافت؛ افزون بر این، خدا لذت دوستی، خویشاوندی، زناشویی، فرزند، ملک و ثروت و همهٔ مواهب بیرونی دیگر را به آنان ارزانی داشته است.
این دلیلی عالمانه و رسا بود، ولی در آن کتاب همهٔ زنان بازیگر روسپی خوانده شده بودند، در حالی که ملکه چند زن بازیگر را از فرانسه آورده بود و خودش هم مشغول تمرین برای شرکت در یک نقاب‌بازی درباری بود. هانریتا ماریا رنجید و لاد، پرین را به جرم انتقادی فتنه‌انگیز به دادگاه فرا خواند. پرین اظهار داشت قصد هجو ملکه را نداشته و به سبب زیاده‌روی در کتاب خود پوزش خواست. با این همه، با خشونتی که پیرایشگران مدتها آن را به خاطر داشتند، پرین از وکالت محروم، به پرداخت جریمه‌ای غیرممکن (کتاب معادل دلاری آن را هم آورده که اینجا نیامده) و حبس ابد محکوم شد، سپس در بند افتاد و به مجازات بدنی و قطع عضو رسید. او در زندان اخبار ایپسویچ را نوشت (۱۶۳۶) و آنجا روحانیان عالی‌مقام انگلیکان را خائن و گرگانی حریص خواند و توصیه کرد آنان را به دار بکشند. دوباره او را در بند نهادند و باز هم به مجازات بدنی رسید. پرین تا آنکه پارلمان طولانی در ۱۶۴۰ آزادش کرد محبوس ماند.
در ۱۶۴۲ پارلمان همهٔ تماشاخانه‌ها را بست. این عمل در واقع به منزلهٔ اقدامی جنگی بود و ظاهراً محدود به آن عصر «پرمصیبت» بود، ولی تا سال ۱۶۵۶ به قوت خود باقی ماند. وظیفهٔ طولانی درام عصر الیزابت، در میان درامی که از همهٔ درامهای انگلستان بزرگتر بود، به پایان رسید.
سلدن و نثر عهد چارلز
در انگلستان لااقل دو نفر یافت می‌شدند که به این منظرهٔ پرجوش و خروش با آرامش خاطر می‌نگریستند. یکی از آنان به نام جان سلدن به اندازه‌ای عالم بود که مردم می‌گفتند «آنچه سلدن نمی‌داند، هیچ کس نمی‌داند». او به عنوان عتیقه‌شناس، اسناد دولتی دورهٔ نورمان‌ها را گرد آورد و کتابی به نام القاب اشرافی گردآوری کرد (۱۶۱۴)؛ به عنوان خاورشناس، دربارهٔ شرک مطالعاتی کرد و در اروپا شهرت یافت؛ به عنوان حقوقدان، قانون خاخامی را تفسیر کرد و تاریخ مالیات عشریه را نوشت که در آن منشأ الهی مالیات عشریه را رد کرد؛ و به عنوان عضو پارلمان در متهم کردن باکینگهام و لاد و تدوین «درخواست حق» شرکت جست. او دو بار به زندان افتاد. سلدن به عنوان نمایندهٔ طبقهٔ عوام در مجمع وستمینستر شرکت کرد تا به قول خودش «جنگ خران» را ببیند، و از حاضران خواست در مباحثات مذهبی راه اعتدال در پیش گیرند. پس از مرگش، مکالمات وی، که منشیش ثبت کرده بود، اثری کلاسیک شد. نمونه‌ای از آن را در اینجا با بازنویسی آورده‌ام.
سخن از بدعت به میان آوردن بیهوده است، زیرا بشر نمی‌تواند غیر از آنچه می‌اندیشد فکر کند. در اعصار بدوی عقاید مختلفی وجود داشتند. هنگامی که پادشاهی یکی از آنها را می‌پذیرفت، بقیه بدعت به شمار می‌آمدند. هیچ کس به سبب معلومات خود داناتر نیست؛ ممکن است معلومات موادی برای کار بدهند، ولی هوش و فراست هنگام تولد با بشر به دنیا می‌آید. مردان عاقل در ادوار خطرناک چیزی نمی‌گویند. روزی شیری از گوسفندی پرسید آیا دهانش بو می‌دهد. گوسفند جواب مثبت داد و شیر به جرم حماقت او را مجازات کرد. سپس گرگ را پیش خواند و همان سوال را پرسید، ولی گرگ پاسخ منفی داد و شیر به تهمت چاپلوسی او را هم مجازات کرد. سرانجام روباه را صدا زد و نظر او را خواست، اما روباه گفت به علت سرماخوردگی قادر به بوییدن نیست.
سر تامس براون
آن روباه سر تامس براون بود. براون در ۱۶۰۵ در لندن به دنیا آمد و در مدرسهٔ وینچستر و در آکسفرد، مونپلیه، پادوا و لیدن تحصیل کرد. (متن منبع در اینجا مخدوش است؛ ظاهراً می‌گوید آنجا هنر و علوم و تاریخ را آموخت و به طبابت در ناریچ اکتفا کرد.) او بین دست کشیدن از پزشکی، نظرهای خود را دربارهٔ همه چیز بیان کرد و عقاید الهیاتی خود را در کتاب طب مذهبی در لفافهٔ مطالب دیگر با فصاحت بیان کرد. این کتاب از شاهکارهای نثر انگلیسی محسوب می‌شود. براون در این اثر، مانند مونتنی، مردی غریب و جالب‌توجه، پرتخیل و متغیر به نظر می‌رسد و گویا آنچه را دربارهٔ دوستی می‌نویسد از مونتنی نقل می‌کند. او شکاکیت خود را قربانی پیروی‌اش از کلیسای رسمی می‌کند؛ ضمن اظهار علاقه به دانش و خرد، ایمان خود را نیز نشان می‌دهد؛ در نوشته‌هایش اشارات و اشتقاقات کلاسیک به کار می‌برد؛ و صنعت و آهنگ کلمات را دوست می‌دارد و سبک را به منزلهٔ «داروی ضدعفونی علیه فساد» استعمال می‌کند.
براون در نتیجهٔ تربیت خویش متمایل به شک و تردید بود. او در طولانی‌ترین اثر خود، واگیری عقاید غلط (۱۶۴۶)، صدها عقیدهٔ غلط را که در اروپا متداول بود شرح داد و از آنها انتقاد کرد. فهرست این عقاید در بخش بعدی این سلسله می‌آید.