سفرهای قطبی، هکلوت و گردش خون هاروی

طلا، یخ قطبی و جغرافیا

سفرهای بعدی فروبیشر دیگر کشف جغرافیایی نبود و به جست‌وجوی بیهودهٔ طلا بدل شد. هامفری گیلبرت سپس در پی گذرگاه شمال باختری رفت و در ۱۵۸۳ در دریا از میان رفت (متن فارسی در این جمله مخدوش است). چهار سال بعد جان دیویس از تنگه‌ای گذشت که امروز نام اوست، بعد با ناوگان شکست‌ناپذیر اسپانیایی جنگید و همراه توماس کاوندیش به دریاهای جنوب رفت. دیویس جزایر فالکلند را دید و در ۱۶۰۵ نزدیک سنگاپور به دست دزدان دریایی کشته شد. کاوندیش نواحی جنوبی امریکای جنوبی را پیمود و برای بار سوم گرد زمین گشت و در ۱۵۹۲ در دریا مرد (ترتیب این رویدادها در کتاب آشفته است). هنری هادسن در ۱۶۰۹ از رودخانه‌ای که به نام اوست بالا رفت و در سفر بعدی به خلیج هادسن رسید. خدمهٔ او که از سختی راه خشمگین و مشتاق بازگشت بودند در ۱۶۱۱ شورش کردند و او را با هشت تن دیگر در قایقی کوچک و روباز رها کردند و دیگر خبری از آنان نشد. ویلیام بفین خلیج و جزیره‌ای را که به نام اوست یافت و تا عرض ۷۷ درجه و ۴۵ دقیقه پیش رفت، نقطه‌ای که به نقل کتاب تا ۲۳۶ سال بعد کسی به آن نرسید. او نخستین کسی بود که طول جغرافیایی را با مشاهدهٔ ماه تعیین کرد.

ریچارد هکلوت این سفرها را با کشتی‌های بلوطی خطرناک‌تر و دلیرانه‌تر از سفرهای ایلیاد می‌دانست و آن‌ها را در چند جلد نوشت که شناخته‌ترین‌شان دریانوردی‌ها، سفرهای دریایی و اکتشافات عمدهٔ ملت انگلستان است. ساموئل پرچس پس از مرگ هکلوت مطالبی افزود و در ۱۶۲۵ آن را با نام زائران پرچس منتشر کرد. بدین‌ترتیب عشق به طلا و تجارت و شوق ماجراجویی و دیدار سرزمین‌های دور، جغرافیا را به‌طور غیرمستقیم پیش برد.

علم انگلیسی و پزشکی غریب

بهترین پژوهش‌های فیزیک و شیمی و زیست‌شناسی در قارهٔ اروپا انجام می‌شد. با این حال در انگلستان سر کنلم دیگبی دریافت که گیاهان برای زندگی به اکسیژن نیاز دارند و رابرت فلاد، عارف و پزشک، ۱۵۰ سال پیش از جنر آبله‌کوبی را پیشنهاد کرد. در نسخه‌های پزشکی هنوز چیزهای زننده تجویز می‌شد، با این باور که هرچه دارو زننده‌تر باشد مؤثرتر است. در ۱۶۱۸ داروخانهٔ رسمی لندن مواردی مانند صفرا، خون، ناخن، تاج خروس، خز، عرق، بزاق، عقرب، پوست مار و تار عنکبوت را تجویز می‌کرد و حجامت نخستین درمان بود.

با این همه آن دوره به داشتن توماس پار (پیر پار) می‌بالید. او را در ۱۶۳۵ به چارلز اول معرفی کردند و می‌گفتند ۱۵۲ سال دارد و هنوز سرحال و شاداب بود. سن دقیق خود را نمی‌گفت و مدعی بود در ۱۵۰۰ به ارتش رفته و انحلال صومعه‌ها در ۱۵۳۶ را خوب به یاد داشت. چارلز پرسید در این عمر دراز چه کاری کرده که دیگران نکرده‌اند و پار پاسخی شوخ‌آمیز و پشیمانانه دربارهٔ سال‌های پیری داد. او تقریباً فقط سبزی، نان زبر و دوغ می‌خورد و به‌ندرت گوشت. مدتی در سالن‌ها و میخانه‌های لندن از او سخن بود و چنان ضیافت‌ها به افتخارش دادند که یک سال پس از دیدار با پادشاه درگذشت. سر ویلیام هاروی جسدش را تشریح کرد، اثری از تصلب شرایین ندید و مرگش را ناشی از تغییر هوا و غذا دانست.

هاروی و گردش خون

هاروی نخستین دانشمندی بود که گردش خون را در بدن توضیح داد و علم عصر خود را به اوج رساند. پژوهش او را «بزرگ‌ترین رویداد تاریخ پزشکی از زمان جالینوس» خوانده‌اند. او در ۱۵۷۸ در فوکستن زاده شد، در کمبریج و سپس در پادوا زیر نظر فابریتسیو درس خواند، به انگلستان بازگشت، در لندن طبابت کرد و پزشک مخصوص جیمز اول و چارلز اول شد. سال‌ها با شکیبایی بر جانوران و جسدها آزمایش کرد و به‌ویژه گردش خون را در زخم‌ها بررسی کرد. نظریهٔ اصلی خود را در ۱۶۱۵ مطرح کرد، ولی در ۱۶۲۸ در فرانکفورت به لاتینی با عنوان دربارهٔ حرکت قلب و خون چاپ کرد. این کتاب نخستین و بزرگ‌ترین کتاب پزشکی انگلستان به شمار می‌رود.

مراحل این کشف بین‌المللی بودن علم را نشان می‌دهد. جالینوس در سدهٔ دوم میلادی می‌پنداشت خون از جگر و قلب وارد بافت‌ها می‌شود، هوا از شش‌ها به قلب می‌رسد، سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها مجرای دو جریان همراه‌اند و خون از منافذی در دیوارهٔ میان دو بطن از راست به چپ می‌گذرد. لئوناردو داوینچی حدود ۱۵۰۶ نظر گذر هوا از شش به قلب را رد کرد. وسالیوس (۱۵۴۳) وجود آن منافذ را انکار کرد و طرح‌های استادانه‌اش از رگ‌ها با انتهاهای ظریف و نزدیک به هم گذر خون را القا می‌کرد. فابریتسیو نشان داد دریچه‌های سیاهرگ‌ها از بازگشت خون سیاهرگی به بیرون قلب جلوگیری می‌کنند و بدین‌سان نظر جالینوس از اعتبار افتاد. در ۱۵۵۳ میکائیل سروتوس و در ۱۵۵۸ رئالدو کولومبو گردش ریوی را کشف کردند: خون از حفرهٔ راست از راه سرخرگ ریوی به شش‌ها می‌رود، با هوا تماس می‌یابد و از راه سیاهرگ ریوی به حفرهٔ چپ برمی‌گردد. آندرئا چزالپینو (حدود ۱۵۷۱) نظریهٔ کامل را پیش‌بینی کرد. کار هاروی آن را به واقعیتی مسلم بدل کرد.

فرانسیس بیکن، بیمار او، از استقرا ستایش می‌کرد و هاروی با ترکیب استقرا و قیاس به نتیجهٔ درخشانش رسید. او مقدار خونی را که در هر انقباض از قلب بیرون می‌رود نیم اونس مایع برآورد و به نقل کتاب نتیجه گرفت که قلب هر نیم ساعت پانصد اونس مایع به سرخرگ‌ها می‌فرستد، بیشتر از آنچه در بدن هست. به نظر محال می‌آمد این همه خون از غذای هضم‌شده ساخته شود. پس خونی که از قلب بیرون می‌آید باید به آن بازگردد و راهی جز سیاهرگ‌ها به نظر نمی‌رسید. آزمایش‌های ساده، مثل فشار انگشت بر یک سیاهرگ سطحی، نشان داد خون سیاهرگی از بافت‌ها به سوی قلب می‌رود. به گفتهٔ خودش، پس از سنجیدن دلایل بسیارش از تشریح جانوران زنده و اندیشه‌های خودش، جدی پرسید چه مقدار خون جابه‌جا می‌شود، دریافت که از غذا ساخته نمی‌شود و به این فکر افتاد که شاید حرکت خون دورانی باشد.

هاروی مدت‌ها در انتشار نتایج مردد ماند. از محافظه‌کاری پزشکان آگاه بود و پیش‌بینی کرد تا چهل سال نظریه‌اش پذیرفته نشود. به روایت اوبری گفته بود پس از انتشار کتاب، کار طبابتش کساد شد و عوام او را دیوانه شمردند. تا ۱۶۶۰ که مالپیگی وجود مویرگ‌هایی را ثابت کرد که سرخرگ را به سیاهرگ می‌پیوندند، جهان علم هنوز به حقیقت نظریهٔ او پی نبرده بود. نظریهٔ تازه تقریباً همهٔ جنبه‌های فیزیولوژی را روشن کرد و بر مسئلهٔ دیرینهٔ رابطهٔ جسم و روان هم اثر گذاشت. هاروی می‌گوید هر هیجان فکری، چه رنج و چه لذت و امید یا ترس، قلب را آشفته می‌کند؛ در خشم چشم‌ها آتشین می‌شود و در شرم گونه‌ها از خون پر می‌شود.

هاروی تا نزدیک پایان غمبار عمر چارلز اول به او خدمت کرد. هنگامی که انقلاب پادشاه را از لندن راند، هاروی همراهش رفت، در نبرد اجهیل حاضر بود و به‌سختی از مرگ جست. در این میان شورشیان خانهٔ او را در لندن غارت کردند و یادداشت‌ها و مجموعه‌های تشریحی‌اش را نابود کردند. به روایت اوبری او بشر را «میمون موذی بزرگ» می‌دانست. (نظر او دربارهٔ شیوهٔ رفتار برخی اقوام با زنان به‌سبب تعمیم قومی در اینجا حذف شد.)