روحی که پشت روش بود
بیکن عالی‌ترین شور عصر خود، یعنی اصلاح زندگی از راه گسترش دانش، را بیان کرد. دانشمندان بعدی تحت نفوذ او قرار گرفتند و نه به سبب روش او، بلکه از روحیهٔ او دلگرم شدند. پس از قرن‌ها رکود فکری، مردی پیدا شده بود که طعم تلخ حقیقت و هوای جان‌بخش جست‌وجو و یافتن را دوست داشت و به جهل ژرف، خرافات و ترس بدگمان بود. بعضی از معاصران او، مانند دان، می‌پنداشتند جهان رو به تباهی است و به‌زودی از هم می‌پاشد. بیکن اعلام کرد که عصر او، که یادداشت مترجم آن را پس از دوران یونان و روم می‌شمارد، عنفوان جوانی جهان است و سرشار از روح و نشاط.
در آغاز کسی به حرف او گوش نمی‌داد. در انگلستان، فرانسه و آلمان مردم ترجیح دادند اختلافات مذهبی خود را با زور اسلحه حل کنند. تنها پس از فروکش کردن آن اختلافات بود که کسانی با این گرایش، به پیروی از بیکن، کوشیدند تسلط بشر را نه بر بشر، بلکه بر اوضاع و دشواری‌های زندگی انسان گسترش دهند.
وارثان بیکن
انگلیسی‌ها هنگامی که «انجمن سلطنتی لندن» را برای پیشرفت علوم طبیعی بنیان نهادند (۱۶۶۰)، فرانسیس بیکن را الهام‌بخش آن دانستند، و شاید «خانهٔ سلیمان» در آتلانتیس نو راه را به آن‌ها نشان داده بود. لایبنیتس بیکن را پدیدآورندهٔ فلسفه می‌شمرد. فیلسوفان فرانسه دایره‌المعارف خود را، که بنیان آن عصر را تکان داد (۱۷۵۱)، به او اهدا کردند. دیدرو نوشت که اگر در این کار موفق شویم، بیش از همه وامدار بیکن، لردچانسلر، هستیم که در روزگاری که تقریباً دانش و ادبی در کار نبود، طرح یک فرهنگ عمومی علوم و فنون را ریخت. به گفتهٔ او، آن نابغهٔ شگفت‌انگیز دربارهٔ آنچه باید دانست کتاب نوشت، در زمانی که نوشتن تاریخ دانسته‌های روز ممکن نبود. دالامبر نیز با شور فراوان بیکن را بزرگ‌ترین، جامع‌ترین و فصیح‌ترین فیلسوفان خواند. وقتی انقلاب کبیر فرانسه از همان نهضت روشنگری الهام گرفت، کنوانسیون آثار بیکن را به خرج دولت منتشر کرد.
طرز فکر انگلیسی‌ها، از هابز تا اسپنسر، به استثنای بارکلی، هیوم و پیروان هگل، به طرز فکر بیکن شباهت یافت. تمایل او به تجسم جهان بر پایهٔ مفاهیم دموکریتوس هابز را به ماتریالیسم متمایل کرد. تکیهٔ او بر استقرا لاک را به روان‌شناسی تجربی کشاند، که در آن مطالعهٔ ذهن از متافیزیک روانی آزاد می‌شد. تأکید او بر «وسایل آسایش» و «ثمرها» با فلسفهٔ هلوسیوس، که بنتام را به یکسان گرفتن سودمندی و خیر واداشت، وجه مشترک داشت. روحیهٔ بیکن بود که انگلستان را برای انقلاب صنعتی آماده ساخت.
در سرلوحهٔ عصر خود
بنابراین می‌توانیم فرانسیس بیکن را در سرلوحهٔ عصر خود بگذاریم. او برخلاف بعضی از جانشینانش خودرأی نبود. هر اندیشه‌ای را که به محک تجربهٔ واقعی نخورده بود، و هر نتیجه‌ای را که تمایلات در آن دست داشتند، نمی‌پذیرفت. می‌گفت فهم بشر نور محض نیست و از اراده و احساسات تأثیر می‌پذیرد، و از اینجا علومی پدید می‌آیند که می‌توان آن‌ها را «علوم دلخواه» نامید، زیرا آدمی آنچه را دوست دارد درست باشد زودتر باور می‌کند. او خردی را ترجیح می‌داد که از حقایق برخاسته باشد و از اتحاد نزدیک‌تر و خالص‌تر نیروی آزمایشی و نیروی عقلانی امید بسیار داشت.
بیکن، مانند فیلسوفان قرن هجدهم، خرد را دشمن مذهب یا جانشین آن نمی‌دانست و در فلسفه و زندگی جایی برای هر دو باز می‌کرد. اما تکیه بر شنیده‌ها و منابع موثق را نمی‌پذیرفت و به جای استنباط‌های احساسی، دخالت‌های فوق‌طبیعی و افسانه‌های عوامانه، تبیین‌های عقلانی و طبیعی را قبول داشت. او برای هر علمی پرچمی برافراشت و اندیشمندان قرن‌های بعد را دور آن گرد آورد. خواه خودش می‌خواست و خواه نه، آنچه او طالبش بود، یعنی سازمان‌یافتن کامل تحقیقات علمی و گسترش جهانی علم، نطفهٔ هیجان‌انگیزترین رویدادهای دوران جدید را در خود داشت: مسیحیان، چه کاتولیک و چه پروتستان، ناچار می‌شدند در برابر رشد و نیروی علم و فلسفه مبارزه کنند. در آن زمان تنها مقدمهٔ این نمایش به جهانیان اعلام شده بود.
شورش بزرگ: اقتصاد در حال تغییر
صد و چهل و چهار سال پیش از آن‌که لویی شانزدهم کفارهٔ گناهان اجداد خود را بدهد، در انگلستان انقلابی پدید آمد که برتری پارلمان را برقرار کرد و به اعدام یک پادشاه انجامید. این انقلاب از کشمکش اقتصادی و رقابت‌های مذهبی برخاست.
فئودالیسم نظامی بود که اساسش بر کشاورزی قرار داشت و سلطنت در اروپای باختری اوج آن به شمار می‌رفت و به اقتصاد مالک و زمین پیوسته بود. در انگلستان دو تحول اقتصادی این پیوند را گسستند. نخست پیدایش طبقهٔ متوسط بی‌لقب میان اعیان دارای لقب و خرده‌مالکان بود. این طبقه از اقدامات پادشاه و دربار و قوانین کشور، که هنوز بر سنن قرون وسطی استوار بودند، ناخشنود بود. کرسی‌هایی در مجلس عوام می‌خرید یا تصرف می‌کرد و حکومتی می‌خواست که تابع پارلمان باشد، و پارلمانی که نظریات خود او را اجرا کند. تحول دوم افزایش ثروت گروه بورژوا بود: بانکداران، بازرگانان، صاحبان صنایع، وکلا و پزشکان. خواست آنان برای داشتن نماینده در پارلمان با قدرت اقتصادی‌شان متناسب بود. این عوامل انقلابی منافع مشترکی نداشتند و فقط برای جلوگیری از مالکان نسب‌دار، درباریان متفرعن و پادشاهی که وجود اشراف موروثی را برای نظم اقتصادی و سیاسی کشور لازم می‌دانست با هم همکاری می‌کردند.
سال‌به‌سال تکیه‌گاه اقتصاد انگلستان از زمین غیرمنقول به پول و دارایی منقول جابه‌جا می‌شد. پیش از ۱۵۴۰ یک کارخانهٔ برنج [فلز] به سرمایه‌ای اندک نیاز داشت، اما در ۱۶۲۰ چندصد برابر آن لازم بود (کتاب هر دو مبلغ را به پول امریکای ۱۹۵۸ تبدیل کرده که در اینجا نیامده است). تا ۱۶۵۰ سرمایه‌گذاری‌های سنگین کارخانه‌های زاج سفید در یورکشر، کاغذسازی در دارتفورد، توپ‌ریزی در برنچلی و معادن عمیق زغال‌سنگ، مس، قلع، آهن و سرب پدید آورده بود. در ۱۵۵۰ فقط از شمار اندکی از معادن انگلستان بیش از ۳۰۰ تن در سال استخراج می‌شد، اما در ۱۶۴۰ از چند معدن هر کدام بیش از ۲۰٬۰۰۰ تن. فلزکاران به استخراج و صنایع فلزی وابسته بودند که در دست سرمایه‌داران بود. صنعت نساجی مواد را به کارگاه‌هایی با پانصد تا هزار کارگر می‌سپرد و به بافندگان و خیاطانی که در هزاران خانه در شهرها و روستاها پراکنده بودند سفارش می‌داد. کشاورزی هم از دست سرمایه‌داران در امان نماند: آنان زمین‌های وسیع می‌خریدند و دورشان را حصار می‌کشیدند تا برای مردم شهرها گوشت و برای کارخانه‌های داخلی و خارجی پشم فراهم کنند. میان ۱۶۱۰ و ۱۶۴۰ تجارت خارجی انگلستان ده برابر شد.
فقرا، بحران‌ها و اردوگاه‌های رقیب
در تاریخ انگلستان سابقه نداشت که شکاف میان غنی و فقیر تا این حد عمیق شده باشد. به نقل کتاب، در نیمهٔ اول قرن هفدهم دستمزد کارگران به پایین‌ترین حد رسید، چون در حالی که بهای مواد غذایی بالا می‌رفت، دستمزد کاهش می‌یافت. اگر عدد ۱۰۰ را پایه بگیریم، دستمزد واقعی نجاران انگلستان حدود ۱۳۸۰ برابر با ۳۰۰، در ۱۴۸۰ برابر با ۳۷۰، در عصر الیزابت ۲۰۰ و در عصر چارلز اول ۱۲۰ بود، یعنی کم‌ترین حد در چهارصد سال. در ۱۶۳۴ بیکاری چنان شدید بود که چارلز دستور تخریب یک کارخانهٔ چوب‌بری تازه‌ساز را داد، زیرا بسیاری از ارّه‌کشان را بیکار می‌کرد. جنگ با فرانسه مالیات‌ها را بالا برد و تجارت خارجی را آسیب زد، و محصول بد در سال‌هایی که منبع «۱۳۲۹ تا ۱۶۳۰» نوشته (آشکارا غلط چاپی و به احتمال زیاد ۱۶۲۹ تا ۱۶۳۰) قیمت‌ها را تا حد قحطی بالا برد. در ۱۶۲۹ تا ۱۶۳۲ و ۱۶۳۸ نیز اقتصاد، در عین گسترش، بحران‌هایی پدید آورد. همهٔ این عوامل، به‌اضافهٔ کشمکش مذهبی، بسیاری از خانواده‌های انگلیسی را به امریکا راند و انگلستان را در جنگی داخلی فرو برد که چهره و سرنوشت آن ملت را تغییر داد.
جنگ طبقاتی به صورت جنگ محلی و مبارزه بر سر اصول اخلاقی نیز درآمد. شمال انگلستان برای کشاورزی مناسب بود و بیشتر ساکنانش پنهانی پیرو کاتولیک بودند، در حالی که لندن و جنوب بیشتر صنعتی و پروتستان بودند. طبقهٔ تازهٔ پیشه‌ور و کسبه به انحصارات خود و حقوق گمرکی که منافعش را حفظ می‌کرد دل‌بسته بود، با این حال اقتصادی آزاد می‌خواست که در آن دستمزد و قیمت با عرضهٔ کار و کالا تعیین شود. نظارت فئودالی یا دولتی بر تولید، توزیع، سود و دارایی را نمی‌خواست و می‌خواست وامدهی با بهره، بازرگانی و سرمایه‌گذاری دیگر مذموم شمرده نشوند. در مقابل، بارون‌ها و کشاورزان آنان به تعهدات متقابل و مسئولیت دسته‌جمعی دورهٔ فئودالی پایبند بودند. (جملهٔ منبع در اینجا مخدوش است؛ به نظر می‌رسد می‌گوید آنان نظارت دولت بر دستمزدها و قیمت‌ها و نظم شرایط استخدام و بهره‌برداری را نیز می‌خواستند.)
این گروه‌های زمین‌دار، همراه با طبقهٔ متوسط و دولت، احساس می‌کردند دارایی‌شان در اثر تأثیر تورم پولی بر مطالبات، اجاره‌ها و مالیات‌ها در خطر است. از این رو به وکلایی که در اداره امور سهم مهمی داشتند و به بازرگانانی که بر شهرها مسلط بودند به چشم حقارت می‌نگریستند. از قدرت بازرگانان لندن نیز می‌ترسیدند، شهری با سیصد هزار نفر در کشوری با پنج میلیون جمعیت، که می‌توانستند ارتشی تشکیل دهند و انقلابی به پا کنند.