
جنبشی مذهبی و فکری در اروپا که با انتقاد از برخی آموزهها و عملکردهای کلیسای کاتولیک آغاز شد
تاریخ سانسور کلیسایی از افسوس تا نخستین فهرست ۱۵۵۹، احیای دستگاه تفتیش عقاید رم به دست کاردینال کارافا، و فضای ترس در دورهٔ پاولوس چهارم.
پاپی ملایم پیوس چهارم، تأخیر طولانی در تشکیل شورای عمومی، گشایش پرآشوب شورای ترانت در ۱۵۴۵، ترکیب آن و نخستین مصوبات دربارهٔ اقتدار، کتاب مقدس و سنت.
انتقال شورا به بولونیا، تعلیق و احیای آن در دورهٔ یولیوس سوم، هیئتهای پروتستان، تعلیق دوم در ۱۵۵۲، جلسات پایانی در عهد پیوس چهارم و مصوبات اعتقادی و انضباطی که در دسامبر ۱۵۶۳ شورا را بست.
حاصلحساب نهضت اصلاحات کاتولیکی پس از ترانت و آغاز مقالهٔ پایانی دورانت دربارهٔ رنسانس و اصلاح دینی بهعنوان دو جریان متضاد شکلدهندهٔ اندیشهٔ نو.
دورانت در مقالهٔ پایانی خود بهترین استدلال یک کاتولیک مؤمن و سپس یک پروتستان دربارهٔ اصلاح دینی را بیان میکند و اقتدار و وحدت را در برابر وجدان و نوسازی اخلاقی میگذارد.
پایان پاسخ پروتستان، اعتراض اومانیست به هر دو کلیسا، و پایان کتاب با پرسش از میراث رنسانس و اصلاح دینی و اصلاحات کاتولیکی و اینکه چرا رقابت دینی شاید بزرگترین هدیهٔ آنها باشد.
بصیرتهای عرفانی ترسا، بازجویی دستگاه تفتیش عقاید از او، تأسیس صومعهٔ سختگیر سان خوسه، کشمکشهایش با فرقه و کلیسا، بیماریهای واپسین و قدیسشدنش.