مقدمه
در سال ۲۶۴ ق.م دو قدرت بزرگ مدیترانه، جمهوری روم و امپراتوری کارتاژ، برای نخستین بار با یکدیگر روبهرو شدند. این برخورد آغاز سری از جنگهای مرگبار شد که به نام سه جنگ پونیک شناخته میشوند و بیش از یک قرن به طول انجامید. نبردی که در آن هانیبال، یکی از بزرگترین سرداران تاریخ، تقریباً روم را به زانو درآورد.
کارتاژ؛ قدرت دریایی و تجاری
کارتاژ در حدود ۸۱۳ ق.م توسط مهاجران فنیقی بنیان نهاده شد. این شهر به سرعت به ثروتمندترین و قدرتمندترین دولت تجاری مدیترانه تبدیل گردید. کارتاژیان امپراتوری وسیعی از اسپانیا تا ساردنی، کرس و بخش غربی سیسیل ایجاد کردند.
ثروت کارتاژ از تجارت، معادن اسپانیا، کشاورزی پیشرفته و مالیات مستعمرات تأمین میشد. ناوگان دریایی آن نیرومندترین ناوگان زمان خود بود و بازرگانانش تا بریتانیا و سواحل آفریقا سفر میکردند.
ساختار جامعه و دولت کارتاژ
کارتاژیان مردمی سامی بودند که زبان، دین و فرهنگشان ریشه در فنیقیه داشت. دین آنها شامل پرستش بعل همان و تانیت بود و گاهی قربانی کودکان در مواقع بحران انجام میشد.
دولت کارتاژ ترکیبی از oligarchy و عناصر دموکراتیک بود. سنا متشکل از ۳۰۰ نفر، دو شوفتس (فرمانروا) و دادگاه صد و چهار نفری قدرت اصلی را در دست داشتند. سپاه عمدتاً از مزدوران لیبیایی، اسپانیایی و گلی تشکیل میشد.
علل جنگ اول پونیک (۲۶۴–۲۴۱ ق.م)
روم پس از فتح ایتالیا، سیسیل را تهدیدی جدی برای امنیت خود میدید. بهانه جنگ، دخالت در شهر مسانا و درخواست کمک مزدوران آدمهای مریخی بود. روم برای نخستین بار ناوگان دریایی بزرگی ساخت و با کارتاژ به نبرد پرداخت.
قهرمانان این جنگ رگولوس از سوی روم و هامیلکار بارکا از سوی کارتاژ بودند. روم در نهایت پیروز شد و سیسیل را تصرف کرد. کارتاژ غرامت سنگینی پرداخت.
جنگ مزدوران و ضعف کارتاژ
پس از جنگ اول، مزدوران کارتاژ به دلیل پرداخت نشدن حقوق شورش کردند. این جنگ خونین چهل ماه طول کشید و کارتاژ را به شدت تضعیف کرد. در همین زمان روم ساردنی و کرس را نیز از کارتاژ گرفت.
هامیلکار بارکا و آمادهسازی برای انتقام
هامیلکار بارکا (آذرخش) قدرت کارتاژ را در اسپانیا بازسازی کرد. او پسرش هانیبال را در کودکی سوگند داد که تا ابد دشمن روم بماند. پس از مرگ هامیلکار، دامادش هاسدروبال و سپس هانیبال فرماندهی را بر عهده گرفتند.
جنگ دوم پونیک (۲۱۸–۲۰۲ ق.م)
در سال ۲۱۹ ق.م هانیبال شهر متحد روم، ساگونتوم را محاصره و تصرف کرد. این رویداد جرقه جنگ دوم پونیک را زد.
گذر هانیبال از آلپ
هانیبال با سپاهی متشکل از ۵۰ هزار پیاده و ۹ هزار سوار از اسپانیا حرکت کرد، از پیرنه و رود رن گذشت و با وجود تلفات سنگین از آلپ عبور کرد. هنگام رسیدن به ایتالیا تنها ۲۶ هزار سرباز با او مانده بود.
پیروزیهای هانیبال در ایتالیا
هانیبال در تیچینو، دریاچه ترازیمنه و بهویژه در کانای (۲۱۶ ق.م) پیروزیهای درخشان به دست آورد. نبرد کانای یکی از کاملترین پیروزیهای نظامی تاریخ است که در آن نزدیک به ۵۰ هزار رومی کشته شدند.
سیاست فرسایش فابیوس
رم تحت رهبری کوینتوس فابیوس ماکسیموس سیاست «بیجنبشی» یا فرسایش را پیش گرفت و از نبرد مستقیم با هانیبال پرهیز کرد. این سیاست هرچند مورد انتقاد بود، اما روم را از نابودی نجات داد.
سکیپیو آفریکانوس و پایان جنگ
پوبلیوس کورنلیوس سکیپیو (بعدها آفریکانوس) جوان با استعداد، ابتدا در اسپانیا کارتاژ را شکست داد و سپس در سال ۲۰۴ ق.م به آفریقا حمله کرد.
هانیبال ناچار به کارتاژ بازگشت و در نبرد زاما (۲۰۲ ق.م) برای نخستین بار شکست خورد. سکیپیو شرایط صلح را تحمیل کرد: تحویل ناوگان جنگی، پرداخت غرامت سنگین برای ۵۰ سال و ممنوعیت جنگ بدون اجازه روم.
سرنوشت هانیبال و سکیپیو
هانیبال پس از جنگ به سیاست بازگشت، فساد را ریشهکن کرد و کارتاژ را دوباره ثروتمند ساخت. اما اولیگارشی کارتاژ او را به روم لو داد. هانیبال گریخت و سرانجام در ۱۸۴ ق.م با زهر خودکشی کرد. سکیپیو نیز چند ماه بعد درگذشت.
نتیجهگیری
جنگ دوم پونیک سرنوشت مدیترانه را تغییر داد. روم بر اسپانیا مسلط شد، ایتالیا را متحد کرد و راه فتح شرق را گشود. کارتاژ هرچند زنده ماند، اما دیگر هرگز قدرت سابق خود را بازنیافت. این جنگها نشان دادند که انضباط، استقامت و نبوغ نظامی میتواند حتی قدرتمندترین امپراتوریها را به چالش بکشد.