جنبشی مذهبی و فکری در اروپا که با انتقاد از برخی آموزه‌ها و عملکردهای کلیسای کاتولیک آغاز شد
بازگویی بخش پایانی فصل دورانت دربارهٔ آلمان پیش از لوتر: دینداری عامیانهٔ آلمانی‌ها، پیشگامانی چون یوهان فون وزل و وسل گانسفورت، فرقه‌های اصلاح‌شده و آگوستینی‌ها، کلیسا به‌عنوان بزرگ‌ترین زمین‌دار، شکایت از مالیات رم، کشمکش اسقف اعظم دیتر ماینتس با پیوس دوم، گلایه‌های ماکسیمیلیان، و علت‌های بی‌شمار که به اصلاح دینی انجامید.
بازگویی بخش آغازین دورانت دربارهٔ لوتر: پاپ لئو دهم و آمرزش‌نامه‌ای که برای هزینهٔ سن پیترو صادر شد، چانه‌زنی با شاهزادگان، اسقف اعظم آلبرشت ماینتس و بانک فوگر، موعظهٔ دومینیکی یوهان تتسل، آثار متبرک فردریک خردمند، و نود‌وپنج مسئلهٔ لوتر که در ۳۱ اکتبر ۱۵۱۷ در ویتنبرگ نصب شد.
روایت دورانت از اینکه چگونه راهبی گمنام رهبری یک انقلاب دینی را به دست گرفت: کودکی سخت لوتر در مانسفلد، تحصیل در ماگدبورگ و آیزناخ و ارفورت، طوفان ۱۵۰۵ و ورود او به صومعهٔ آگوستینی، کشف اصل رستگاری با ایمان، سال‌های استادی در ویتنبرگ، سفر ۱۵۱۰ به رم و گسست تدریجی او از تعالیم کلیسا پیش از ۱۵۱۷.
روایت دورانت از دو سال پس از نود‌وپنج مسئله: غوغای آلمان، رسالهٔ «تصمیمات» لوتر و احضار او به رم، اعتراض دیت آلمان، دیدار با کاردینال کایتانوس در آوگسبورگ، سازش میلتیتس و سقوط تتسل، آمدن ملانشتون و کارلشتات، مناظرهٔ ۱۵۱۹ لایپزیگ با یوهان اک، و پشتیبانی هوتن و زیکینگن در آستانهٔ گسست آشکار لوتر.
دورانت دربارهٔ اوج سال ۱۵۲۰: توقیع پاپ لئو دهم علیه لوتر، سه رسالهٔ بزرگ اصلاح دینی (نامهٔ سرگشاده به اشراف مسیحی، اسارت بابلی کلیسا، دربارهٔ آزادی مسیحی)، نامهٔ لوتر به پاپ، استقبال آلمان از توقیع، و سوزاندن آن به دست لوتر در ویتنبرگ در ۱۰ دسامبر ۱۵۲۰.
روایت دورانت از محاکمهٔ لوتر در ورمس: شارل پنجم جوان و وام‌های فوگر که او را بر تخت نشاندند، ملاحظات سیاسی احتیاط، فضای آلمان، سفر لوتر و دو حضورش در دیت (۱۷ و ۱۸ آوریل ۱۵۲۱)، پاسخ امپراتور، فرمان ورمس و نقشهٔ فردریک خردمند برای پنهان‌کردن لوتر در وارتبورگ.
دورانت دربارهٔ ده ماه پنهان‌زیستی لوتر در وارتبورگ (۱۵۲۱–۱۵۲۲)، تردیدها و ترجمهٔ عهد جدید او، چرخش رادیکال اصلاح دینی در ارفورت و ویتنبرگ زیر نفوذ کارلشتات و پیامبران تسویکاو، رسالهٔ «اندرز صادقانه» علیه شورش، و بازگشت نمایشی او و هشت موعظه‌ای که در مارس ۱۵۲۲ نظم را برگرداند.
دورانت دربارهٔ لوتر کشیش و استاد پرکار، سبک جنگجویانهٔ نثر آلمانی او، چگونگی تبدیل ماشین چاپ به سلاح، ترجمهٔ آلمانی کتاب مقدس و اثر آن بر زبان و ملت، و دیدگاه او دربارهٔ کتاب مقدس، سنت، عقل و اسفاری که کمتر ارج می‌نهاد.
بررسی دورانت از الهیات لوتر: ریشه‌های قرون وسطایی و خویشاوندی با هوس و ویکلیف، خدای سخت‌گیر پیامبران، شیطان و دیوان در جهان لوتر، فساد ذاتی انسان، رستگاری تنها با ایمان، آموزهٔ اسارت اراده، کشیشی همهٔ مؤمنان، کاستن لوتر از شمار آیین‌های مقدس، و انتقال قدرت از کلیسا به دولت.
بخش پایانی فصل شانزدهم دورانت دربارهٔ لوتر: رسالهٔ تند او علیه اسقفان در ۱۵۲۲، رسالهٔ قدرت فرمانروایان و حدود فرمانبرداری، هشدار او به شاهزادگان، جنبهٔ قرون وسطایی و محافظه‌کارانهٔ اندیشه‌های اقتصادی‌اش، و حمله به رباخواری، انحصار و تجارت فوگرها در آستانهٔ جنگ دهقانان.
دورانت دربارهٔ نخستین مرحلهٔ انقلاب اجتماعی آلمان: قیام شهسواران و مرگ زیکینگن، گسترش لوترگرایی میان کشیشان، شهرها و شاهزادگان، اعتراف صریح پاپ هادریانوس ششم به فساد کلیسا، صد شکایت دیت نورنبرگ، مناقشه بر سر انحصار و فوگرها، و مأموریت ناکام کاردینال کامپجو در ۱۵۲۴.
دورانت دربارهٔ بزرگ‌ترین آشوب اجتماعی آلمانِ عصر اصلاح دینی: چگونه کتاب مقدس و موعظه‌های تندرو دهقانان را برانگیخت، توماس مونتسر و مولهاوزن، مواد دوازده‌گانهٔ ممینگن، دو رسالهٔ متناقض لوتر، قیام‌ها در سراسر آلمان، کشتارهای فرانکنهاوزن و آلزاس، و بهای جنگ برای دهقانان، انسان‌گرایی و خود اصلاح دینی.
